Chôm chôm

Chôm chôm (danh pháp hai phần: Nephelium lappaceum) là loài cây vùng nhiệt đới Đông Nam Á, thuộc họ Bồ hòn (Sapindaceae). Tên gọi chôm chôm (hay lôm chôm) tượng hình cho trạng thái lông của quả loài cây này. Lông cũng là đặc tính cơ bản trong việc đặt tên của người Trung Quốc: hồng mao đan, hay của người Mã Lai: rambutan (trái có lông). Các nước phương Tây mượn giọng đọc của Mã Lai để gọi cây/trái chôm chôm: Anh, Đức gọi là rambutan, Pháp gọi là ramboutan...

Cây chôm chôm có thể cao 8 tới 10 m, lá đơn, phiến lá hình trái xoan, đầu và đuôi lá nhọn, mọc cách. Lá nhỏ màu xanh non, khi già xanh đậm. Ngọn búp có lớp bao màu hơi đỏ. Hoa từng chùm ở đầu cành, đài từ 3 đến 5 mm, tỏa mùi thơm dịu. Thời gian trái chín khoảng 15-18 tuần sau khi kết quả. Mỗi chùm đậu quả độ trên dưới 20 trái. Mỗi năm chôm chôm có 1 mùa trái, nếu chăm sóc có kĩ thuật có thể cho 2 mùa trái. Mỗi cây trưởng thành có thể cho thu hoạch từ 5.000 đến 6.000 trái mỗi mùa (độ 60–70 kg).

Loài chôm chôm Nephelium lappaceum L. được gây giống ngoài 200 giống.

Chôm chôm cùng họ với vải, nhãn, giống nhau về đặc tính thực vật, phần ăn được cũng là cùi (cơm) và hương vị cũng giống nhau.

Phân bổ

Cây chôm chôm là giống cây trồng khởi nguyên ở Đông Nam Á. Ngày nay được trồng trong vùng có vĩ độ từ 15° nam tới 15° bắc gồm châu Phi, châu Đại Dương, Trung Mỹ và đặc biệt càng ngày càng gia tăng ở Úc châu và quần đảo Hawai. Cây chôm chôm thích ứng cho những vùng đất không ngập nước. Do đó, ở Việt Nam, chôm chôm được trồng chủ yếu ở các tỉnh thuộc lưu vực sông Đồng Nai,nam Trung Bộ,và DB. Sông Cửu Long.

Chôm chôm là loài cây có thể trồng từ xích đạo cho đến vĩ tuyến 18o nhưng thường để kinh doanh có hiệu quả thì nên trồng đến vĩ tuyến 14o, độ cao thích hợp từ 0 – 700 m, lượng mưa trung bình hàng năm từ 2000 – 5000 mm, nhiệt độ bình quân từ 22oC – 30 oC, nghĩa là nên trồng ở các tỉnh miền Nam, Đông Nam Bộ, Tây Nguyên.

Chôm chôm có thể trồng trên nhiều loại đất khác nhau như đất phù sa thoát nước tốt, đất thịt pha cát, đất đỏ bazan.

Chăm sóc

1. Thời vụ trồng

Vùng ĐBSCL trồng vào đầu mùa mưa hoặc cuối mùa mưa

2. Chuẩn bị hố và cách trồng

a) Vun mô, đào hố trồng: 

Làm mô đất hoặc hố trồng trước 1 – 3 tháng khi đặt trồng cây con. Vùng ĐBSCL trồng chôm chôm trên mặt liếp, nếu đất thấp cây phải vun mô trồng, kích thước mô rộng 0,6 – 0,8m, chiều cao 0,3 – 0,5m. Đất làm mô nên dùng đất vườn cũ, đất bãi sông, đất ruộng… trộng với 10 – 20kg phân hữu cơ hoai, vôi 0,5 – 1kg, phân DAP hoặc NPK (16 – 16 – 8) 200 – 300g, Regent 10 – 20g và 100 – 200g Coc-85. vùng đất cao đào hố trồng có kích thước: 60 – 80cm x 60 – 80cm x 60 – 80cm, trộn đều hỗn hợp dất mặt, phân NPK, regent, Coc-85 như trên liếp và lấp đầy hố.

b) Cách trồng: 

Giữa mô đất hoặc hố, đào lỗ trồng có kích thước bằng với kích thước bầu đất cây con, lấy cây con ra khỏi bầu đất và đặt cây con vào lỗ trồng, lấp và nén đất nhẹ quanh bầu đất cây con đến độ cao bằng với mặt đất của mô hay hố; cắm cọc và buộc cây con phòng gió lay; che mát tạm thời cho cây trong những tháng đầu sau khi trồng; tưới nước cho cây con ngay sau khi trồng.

3. Tủ gốc giữ ẩm

Vào mùa khô dùng lá, cỏ hoặc các phế phẩm sau thu hoạch phủ gốc giữ ẩm cho cây.

4. Làm cỏ và trồng xen

Làm cỏ thường xuyên bằng tay, bằng máy. Không nên phun thuốc hoá học. Giai đoạn cây chưa giao tán trồng xen các loại cây như cây họ đậu, cây phân xanh trên vùng đất nghèo chất hữu cơ hoặc trồng các cây ăn quả như: chanh, chuối, đu đủ, dứa, ổi…,hay trồng các loại cây rau, hoa. Sau khi trồng 6 tháng bồi thêm đất cho mô.

Hàng năm sau thu hoạch vét bùn bồi mặt líp (nếu có điều kiện) lớp đất dày 1 – 3cm, không bồi quá dày tránh ảnh huởng đến bộ rễ.

5. Tưới nước

Cung cấp đủ nước cho cây vào các giai đoạn sinh trưởng và phát triển. Nguồn nước tưới không bị nhiễm mặn (NaCl < 2g/l nước). Cây con mới trồng tưới ít nhất 3 lần trong tuần, cần thiết tưới 2 lần trong ngày nhất là trong mùa nắng. Chôm chôm cho quả vào giai đoạn khô hạn. cần tưới đủ nước cho cây. Trong mùa mưa lũ, thoát nước kịp thời trên vườn cây chôm chôm.

6. Tỉa cành và tạo tán

Khi cây ghép đạt chiều cao 70 – 100cm thì bấm đọt, sau đó tỉa cành giữ lại 3 – 5 cành khoẻ, cách nhau đều và tạo thành góc lớn với thân. Thường xuyên tỉa cành từ thân cây gốc ghép. Hàng năm sau thu hoạch xén những gié hoa còn lại trên cây, cành sâu bệnh, cành đan chéo ngoài tán, cành dưới tán, cành trong tán… cho hợp lý, để thúc đẩy cây mọc chồi (tượt) non và cho quả vụ sau.

7. Bón phân

a. Bón phân: 

Trong 3 – 4 năm đầu sau khi trồng (cây chưa cho quả), bón phân hỗn hợp NPK (15 – 15 – 15) hoặc NPK (20 – 20 – 15), bón 3 lần trong năm, hoà trong nước tưới hoặc xới đất nhẹ kết hợp bón phân, cách gốc 15 – 30cm và tưới. Liều lượng và công thức phân NPK bón cho cây chôm chôm hàng năm thay đổi, tuỳ theo tuổi cây. Xới đất hoặc đào rãnh đến độ sâu phù hợp theo hình chiếu tán cây và bón phân vùi lấp lại.

b. Phun phân bón qua lá: 

Phun một trong những loại phân bón qua là sau để nuôi quả như: Master Gro (6-30-30) hoặc Master Gro (15-30-15), Thiên Nông, Komix Superzinc K… khi quả đạt đường kính 1cm, khoảng 5 tuần sau đậu quả, phun 3 – 4 lần cách nhau 7 – 15 ngày.

8. Xử lý ra hoa

Sau khi thu hoạch, xén tỉa cành, làm cỏ… và bón phân cho cây, khi cây cho ít nhất 1 cơi đọt tiến hành tạo khô hạn bằng cách ngừng tưới nước hoặc thoát toàn bộ nước khỏi mương, nếu cần dùng nilon phủ gốc hoặc mặt líp, có thể kết hợp phun phân bón lá Master Gro (15-30-15) hoặc Monopotasium (MPK 0-52-10), đến khi thấy lá có triệu chứng héo thì tưới nhiều nước 1 – 2 lần cách nhau 7 ngày, kết hợp phun Master Gro (10-52-10) giúp cây ra hoa tốt hơn. Khi phát hoa đạt 10 – 15cm tưới nước lại nhưng không tưới quá nhiều, đến khi hoa nở giảm lượng nước tưới. Trường hợp cây ra đọt không ra hoa thì phải bón phân và tưới nước, đến khi lá thuần thục thì tiến hành xử lý ra hoa trở lại.

9. Tăng đậu quả

Để tăng đậu quả chôm chôm ngoài biện pháp trồng xen cây hoặc tháp, ghép cành chôm chôm đực, trong vườn theo tỷ lệ 1 : 8 hoặc 1 : 10, và kết hợp nuôi ong mật trong vườn chôm chôm, phun chất ĐHST thực vật (chế phẩm Ramale) tạo hoa đực, pha 30cc trong 6 – 8 lít nước. Khi phát hoa bắt đầu nở đến nở 30%, phun 2 – 3 phát hoa trên chòm của tán cây và khoảng cách chòm 2 – 4m, phun lặp lại 2 – 3 lần.

Bệnh

Trong năm đầu cần chăm sóc cẩn thận chú ý tới sâu bệnh có khả năng phá hoại lá, thân cây gây thiệt hại như các loài bọ cánh cứng, rầy đỏ, rệp… Nếu phát hiện phải phun thuốc diệt trừ ngay như: Azodrin, Bassa, Bi 58, Hostathion pha 10-15 cc/10 lít nước. Trong năm đầu, cây con thường bị những bệnh phổ biến là:

Bệnh cháy lá và vàng lá

Đây là bệnh có liên quan đến hàm lượng Kali thấp ở lá và thiếu nước. Cần cung cấp thêm kali cho cây và tưới nước đầy đủ. Các lá bị vàng có hàm lượng sắt (Fe) thấp (khoảng 22 ppm trong mô) do đó có thể phun sulfate sắt nồng độ 500 ppm để trị.

Bệnh thối rễ

Do nấm Fomes lignosus và Ganoderma Pseudoferreum. Cây chết dần khi bị thối rễ. Dùng các loại thuốc gốc đồng để phòng trị.

Tác dụng y học

1. Tác dụng của chôm chôm đối với sức khỏe

Ngừa ung thư

Chôm chôm có hàm lượng vitamin C dồi dào và còn có tác dụng giúp cho cơ thể hấp thụ các khoáng chất sắt và đồng dễ dàng hơn. Thêm vào đó, hoạt chất axít trong quả chôm chôm hoạt động như chất chống ôxy hóa mạnh, giúp loại bỏ các gốc tự do gây hại cơ thể và phòng ngừa bệnh ung thư.

Kích thích tế bào máu

Quả chôm chôm cũng chứa chất đồng và sắt, rất cần thiết để kích thích cơ thể sản sinh các tế bào hồng cầu và bạch cầu. Từ đó, giúp cơ thể kiểm soát các cơn chóng mặt và mệt mỏi do thiếu máu. Ngoài ra, chất mangan trong loại trái cây này cũng còn giúp cơ thể sản xuất ra các enzym có lợi cho sức khỏe.

Trị huyết áp cao và tiểu đường

Ngoài quả ra thì thân cây, hạt chôm chôm làm thuốc để chữa một số căn bệnh như huyết áp cao, tiểu đường… Bởi lẽ, chôm chôm rất giàu protein, chất béo tốt, vitamin C, sắt, phốt pho, canxi, đồng, mangan, kali, sắt…

Loại bỏ độc tố trong thận

Các chất thải và độc tố trong thận có thể được loại bỏ dễ dàng nhờ vào lượng phốt pho dồi dào trong quả chôm chôm. Chất phốt pho này cũng rất cần thiết cho việc sửa chữa, bảo trì và kích thích các mô tế bào trong cơ thể phát triển. Không chỉ vậy, hàm lượng canxi rất đáng kể trong quả chôm chôm kết hợp với phốt pho còn giúp củng cố răng và xương thêm chắc khỏe.

Bổ sung năng lượng

Vì quả chôm chôm chứa nhiều nước và protein với chức năng cung cấp năng lượng cho cơ thể hoạt động. Hơn nữa, chôm chôm cũng làm cho bạn đỡ mệt mỏi và phòng ngừa đầy hơi.

Tiêu diệt ký sinh trùng

Ăn nhiều chôm chôm cũng là cách làm để giúp cơ thể tiêu diệt ký sinh trùng đường ruột, làm giảm các triệu chứng của bệnh tiêu chảy và sốt. Bởi lẽ, các hoạt chất trong quả chôm chôm cũng có tính sát trùng rất cao.

2. Tác dụng của chôm chôm trong làm đẹp

Làm đẹp da

Do chôm chôm chứa nhiều nước, chất chống ôxy hóa nên cũng có tác dụng làm da mềm, mịn và khỏe đẹp hơn.

Làm đẹp tóc

Khi mái tóc của bạn thiếu sức sống, bạn có thể khắc phục chúng bằng cách nghiền lá chôm chôm rồi pha ít nước, thoa hỗn hợp này lên tóc khoảng 15 phút. Các hoạt chất trong lá chôm chôm sẽ giúp mái tóc của bạn khỏe đẹp lên mỗi ngày nếu dùng thường xuyên.

3. Tác dụng của một số bộ phận của chôm chôm

Quả chôm chôm xanh và vỏ

Có tác dụng như thuốc tẩy giun, làm giảm tiêu chảy, bệnh lỵ và trợ tiêu hóa, liều dùng 20-40g dạng thuốc sắc. Ở Malaysia chôm chôm còn được dùng như một vị thuốc. Vỏ khô của trái được bán trong các cửa hàng thuốc địa phương. Nước sắc từ cây này dùng trị bệnh tưa miệng ở trẻ em.

Cùi chôm chôm

Trong cùi chôm chôm chín có nhiều loại đường dễ hấp thụ, các vitamin và muối khoáng, đặc biệt là nhiều vitamin C, canxi và phốt-pho. Trong 100 gr cùi chôm chôm có đến 38,6 mg vitamin C, 30 mg phốt-pho, 22 mg canxi, do đó chỉ cần ăn mấy quả là đủ nhu cầu về vitamin C hằng ngày của cơ thể.

Vitamin C trong chôm chôm rất cao nên khi ăn có tác dụng tăng cường mô, củng cố hệ miễn dịch và làm giảm cholesterol “xấu” (LDL cholesterol), có tác dụng phòng ngừa bệnh tim mạch, chống mệt mỏi, giảm đau, bệnh về nướu. Thịt chôm chôm chứa rất nhiều chất xơ giúp cơ thể dễ dàng loại bỏ chất thải, ngăn ngừa viêm ruột thừa, sỏi thận, trĩ và ung thư ruột già.

Bên cạnh đó, cùi chôm chôm còn được chị em dùng như một loại mỹ phẩm. Lấy cùi chôm chôm chín nghiền nát thành bột nhão, đắp lên mặt ít phút làm mặt nạ dưỡng da, rất tốt và lành.

Hạt chôm chôm

Riêng hạt trái chôm chôm có chứa dầu béo tương tự như dầu béo trong ca-cao. Khi bạn gia nhiệt hạt, lượng dầu này tỏa mùi thơm dễ chịu, có thể dùng làm xà phòng và đèn cầy.

Lá chôm chôm

Bạn có thể giã nhỏ lá chôm chôm đắp lên hai bên thái dương sẽ giúp làm dịu cơn nhức đầu.

Tóm lại, cùi chôm chôm rất giàu vitamin C, đồng, mangan, các nguyên tố khoáng vi lượng như kali, calcium, sắt... Chôm chôm cũng giàu protein, chất béo tốt, phospho... Lá, rễ, thân, vỏ, hạt của cây chôm chôm được ứng dụng nhiều trong công nghiệp, trong đó có dược phẩm. Ở Malaysia chôm chôm còn được dùng như một vị thuốc. Vỏ khô của trái được bán trong các cửa hàng thuốc địa phương. Nước sắc từ cây này dùng trị bệnh tưa miệng ở trẻ em. Còn nước sắc từ rễ cây được dùng để hạ nhiệt, giảm sốt. Ở Việt Nam hiện nay, chôm chôm ngày càng được quan tâm đầu tư nghiên cứu và phát triển ở các vùng như Đồng Nai, Bình Dương, Bến Tre, Vĩnh Long...Bạn sẽ gặp các loại chôm chôm được trồng phổ biến ở Việt Nam như chôm chôm Java, chôm chôm nhãn, chôm chôm Thái...

Giá trị kinh tế

Chôm chôm là cây ăn quả khá phù hợp đối với vùng đất đỏ bazal, hiện được trồng phổ biến ở các huyện: Châu Đức, Xuyên Mộc, Tân Thành và Đất Đỏ. Theo số liệu tổng hợp từ Phòng NN&PTNT các huyện cho biết, diện tích trồng cây chôm chôm toàn tỉnh hiện nay khoảng 231 ha, trong đó 174 ha đang cho trái và có thể cung cấp cho thị trường khoảng 2.296 tấn quả/vụ. So sánh với một số vùng trồng chuyên canh như: Long Khánh (ĐN) và một số tỉnh miền Tây Nam Bộ, cây chôm chôm của Bà Rịa-Vũng Tàu còn nhiều hạn chế chưa nổi tiếng để người dân biết đến, tuy nhiên so với một số loại cây ăn quả khác trong vùng, cây chôm chôm được xem là cây đem lại hiệu quả kinh tế cao.

Trong những năm gần đây, dưới sự chỉ đạo của chính quyền địa phương các cấp về việc đẩy mạnh công tác cải tạo vườn tạp, nhiều hộ dân mạnh dạn đầu tư, lựa chọn những loại cây ăn quả có giá trị kinh tế cao để trồng trong đó có cây chôm chôm. Theo nhận xét của một số hộ dân, việc chuyển sang trồng chuyên canh 1-2 loại cây ăn quả, đem lại nhiều thuận lợi hơn so với trồng nhiều loại cây trên cùng một khu vườn như: Khả năng áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, đầu tư thâm canh tốt hơn; thu hoạch và tiêu thụ sản phẩm dễ hơn vì có thương lái đến tận vườn thu mua. Cụ thể, nếu trồng 1 ha cây chôm chôm, sau 8-10 năm cây cho trái ổn định, có thể thu lãi khoảng 200 triệu đ/vụ, đây là số tiền không nhỏ đối với người nông dân.

Xác định đây là loại cây ăn quả có giá trị kinh tế cao, Ngành nông nghiệp có định hướng khuyến khích người dân đầu tư phát triển, để từng bước hình thành vùng sản xuất hàng hóa. Theo Quyết định số 1648/QĐ-BNN-TT ngày 17/7/2013 của Bộ NN&PTNT, về việc phê duyệt quy hoạch vùng cây ăn quả chủ lực trồng tập trung và định hướng rải vụ một số cây ăn quả ở Nam Bộ đến năm 2020, thì BR-VT có 5 cây chủ lực ưu tiên phát triển trong đó có cây chôm chôm với diện tích khoảng 500 ha. Việc lựa chọn, xây dựng quy hoạch phát triển cây chôm chôm trên địa bàn tỉnh, sẽ là cơ sở để người dân yên tâm đầu tư phát triển sản xuất trong tương lai.

Đối với người dân, việc đầu tư phát triển cây chôm chôm trong giai đoạn hiện nay là hướng đi đúng và phù hợp với quy hoạch phát triển chung của ngành, tuy nhiên trong quá trình tổ chức sản xuất phải hết sức thận trọng về khâu lựa chọn cây giống ban đầu. Thị trường tiêu thụ ngày càng khắt khe, đòi hỏi chất lượng trái cây phải ngon và an toàn cho người sử dụng, do vậy lựa chọn cây giống ban đầu có ý nghĩa quan trọng. Được biết các giống chôm chôm đang trồng hiện nay chủ yếu các giống: Rongrien, Java và chôm chôm nhãn, đây là những giống đã được Bộ NN&PTNT công nhận. Tin vui gần đây nhất từ Trung tâm Cây ăn quả miền Đông Nam Bộ cho biết, hiện Trung tâm đang tập trung nghiên cứu, bình tuyển lựa chọn cây đầu dòng có chất lượng tốt nhất phục vụ sản xuất.

Về Giá trị dinh dưỡng và kinh tế: Thành phần hóa học cây chôm chôm:Chôm chôm là loài cây có quả hoặc để ăn tươi, hoặc đóng hộp dưới nhiều hình thức, để dự trữ hoặc xuất khẩu. Hạt chôm chôm có thành phần dầu cao nên cũng được dùng để sản xuất dầu ăn hay xà phòng. Cây và rễ chôm chôm cũng có thể dùng cho việc sản xuất dược phẩm và màu. Ở Việt Nam, người làm vườn chôm chôm có mức thu nhập tương đối cao so với các ngành trồng trọt khác.Hạt chôm chôm chứa 35-40% chất dầu béo đặc, có cấu trúc của hạt ca cao, có mùi dễ chịu, gồm phần lớn là arachidin, cùng với olein và stearin. Vỏ quả chứa tanin và một saponin độc. Vỏ cây và quả xanh có chứa tanin.

Phân loại

Ở Việt Nam, việc lai tạo hoặc chọn cây ưu tú từ các giống nhập đều chưa được thực hiện. Trong nước, có các quần thể sau:

  • Chôm chôm dính: cùi dính hạt, hương vị không ổn định.
  • Chôm chôm Giava: tên chung chỉ các giống nhập nội từ Indonesia, Thái Lan. Trồng phổ biến ở Bến Tre, Ðồng Nai, Vĩnh Long, cung cấp đại bộ phận bán quả trong nước. Ðặc tính chính là cùi không dính hạt (chôm chôm trốc) nhưng khi bóc ra, cùi lại dính với vỏ ngoài của hạt.
  • Chôm chôm nhãn: Quả nhỏ chỉ độ 15-20 g so với 30-40 g ở chôm chôm Giava. Gai ngắn, mã quả không đẹp. Cùi khô, giòn, hương vị tốt, giá bán cao hơn so với chôm chôm Giava. Tỉ lệ trồng còn rất thấp.

Gần đây mới nhập một số giống chôm chôm của Thái Lan, Malaysia. Đặc điểm của chôm chôm Thái Lan là lông màu xanh, quả màu đỏ, bên trong cùi tróc, không dính hạt, ngọt.

Bình luận