Mãng Cầu Xiêm

Mãng cầu Xiêm, còn gọi là mãng cầu gai, na Xiêm, na gai (danh pháp hai phần: Annona muricata) tùy theo vùng trồng, nó có thể có chiều cao từ 3 - 10m, rậm, lá màu đậm, không lông, xanh quanh năm. Hoa màu xanh, mọc ở thân. Quả mãng cầu xiêm to và có gai mềm. Thịt quả ngọt và hơi chua, hạt có màu nâu sậm.

Cây trồng công nghiệp cao từ 20–30 cm (7,9-12 inches), có gai, trái cây màu xanh, nặng trung bình từ 1–2 kg.

Ruột trái bao gồm phần ăn được, thịt trắng, có chất xơ, và một lõi khó tiêu, hạt màu đen. Phần thịt ngọt được dùng để làm nước trái cây, cũng như bánh kẹo, kem đá bào, và hương liệu kem.

Phân bổ

Cây mãng cầu xiêm là cây bản địa của vùng Trung Mỹ như México, Cuba, vùng Caribe, và phía bắc của Nam Mỹ chủ yếu ở Brasil, Colombia, Peru, Ecuador, và Venezuela. Cây cũng được trồng ở Mozambique, Somalia, Uganda. Ngày nay nó cũng được trồng ở một số vùng ở Đông Nam Á, cũng như ở một số đảo Thái Bình Dương.

Cây mãng cầu Xiêm sống ở những khu vực có độ ẩm cao và có mùa Đông không lạnh lắm, nhiệt độ dưới 5 °C sẽ làm lá và các nhánh nhỏ hỏng và nhiệt độ dưới 3 °C thì cây có thể chết. Cây mãng cầu xiêm được trồng làm cây ăn quả. Quả mãng cầu Xiêm lớn hơn mãng cầu ta rất nhiều, có khi đến có thể nặng tới 6,8 kg , có lẽ về độ lớn nó chỉ thua quả na rừng, vỏ ngoài nhẵn chỉ phân biệt múi nọ với múi kia nhờ mỗi múi có một cái gai cong, mềm vì vậy còn có tên là mãng cầu gai.

Ở Mexico, Colombia và Harar (Ethiopia), nó là một loại quả phổ biến, thường được dùng làm thành phần duy nhất cho món tráng miệng, hoặc là agua fresca (tiếng Tây Ban Nha có nghĩa là nước giải khát); ở Colombia, nó là trái cây để làm nước ép, trộn với sữa. Kem và thanh kẹo trái cây làm bằng mãng cầu Xiêm cũng rất phổ biến. Hạt mãng cầu Xiêm bị bỏ ra khi làm, và khi ăn, trừ khi một máy xay sinh tố được sử dụng để xử lý.

Tại Indonesia, dodol sirsak, một loại kẹo, được làm bằng cách nấu bột mãng cầu Xiêm sôi trong nước và thêm đường cho đến khi hỗn hợp cứng lại. Mãng cầu Xiêm cũng là một thành phần phổ biến để làm các loại nước ép trái cây tươi được bán dọc đường. Ở Philippines, nó được gọi là guyabano, rõ ràng bắt nguồn từ guanabana tiếng Tây Ban Nha, và được ăn chín, hoặc sử dụng để làm các loại nước ép, sinh tố trái cây, hoặc kem. Đôi khi, họ dùng lá để làm mềm thịt. Tại Việt Nam, trái cây này được gọi là Mãng Cầu Xiêm ở phía Nam, hoặc Mãng Cầu ở phía bắc, và được dùng để làm sinh tố, làm nước quả hoặc ăn luôn. Ở Campuchia, quả này được gọi là tearb barung, nghĩa là "quả mãng cầu phương Tây." Tại Malaysia, nó được gọi là sầu riêng belanda trong tiếng Mã Lai và Đông Malaysia, đặc biệt trong tộc người Dusun của tiểu bang Sabah, nó có tên địa phương là lampun. Thông thường, nó được ăn sống khi chín, hoặc được dùng làm một thành phần trong món Ais Kacang hoặc Ais Batu Campur. Thường thường, trái mãng cầu Xiêm được hái khi chúng đủ lớn và để trong một góc tối, đến khi chúng hoàn toàn chín thì mới được ăn. Cây có bông màu trắng với hương thơm hết sức dễ chịu, đặc biệt vào buổi sáng. Trong khi đối với người dân ở Brunei Darussalam loại quả này thường được gọi là "sầu riêng Salat", dễ trồng và được trồng khắp nơi.

Tại Hoa Kỳ, mãng cầu Xiêm đã được dùng bởi công ty New Bỉ Brewing để làm bia Rolle Bolle mùa hè của họ.

Ở Việt Nam mãng cầu được trồng chủ yếu ở Phía Nam Việt Nam do điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng thích hợp, diện tích trồng mãng cầu xiêm đang được mở rộng ở các tỉnh Tiền Giang, Đồng Tháp, Cần Thơ,... Chủ yếu là các tỉnh miền Tây và miền Nam Việt Nam.

Chăm sóc

1. Chọn giống mãng cầu xiêm:

  • Đối với mãng cầu xiêm khi trồng tùy theo điều kiện đất đai cụ thể từng nơi mà bạn có thể ghép hoặc trồng bằng hạt. Nếu đất nhiễm mặn hoặc phèn mặn ngập nước theo thủy triều thì bạn nên trồng mãng cầu xiêm ghép trên gốc bình bát. Bình bát cùng một họ với mãng cầu, mãng cầu xiêm ghép bình bát, trái to hơn nhưng độ ngọt thấp hơn.
  • Các vùng khác thì trồng mãng cầu xiêm bằng hột hoặc chiết thời gian khoảng sau 2-3 năm mãng cầu xiêm sẽ cho trái.

2. Khoảng cách trồng mãng cầu xiêm:

  • Bạn nên trồng cây mãng cầu xiêm với khoảng cách tầm 3 m x 3 m, một số nơi tối thiểu cũng trồng cây mãng cầu xiêm từ 2,5m x 2,5 m.
  • Kỹ thuật trồng mãng cầu xiêm xen với cây dừa: bạn nên trồng 1 cây mãng cầu xiêm xen giữa 2 cây dừa trên một hàng, giữa 2 hàng dừa trồng một hàng cây mãng cầu xiêm, cách nhau mỗi cây 3m. Nếu để phát triển tự nhiên cây mãng cầu xiêm có thể cao từ 6-8m thường tạo tán cao 2,5-3m.

3. Chăm sóc và dùng phân bón cho cây mãng cầu xiêm:

  • Phữu cơ như phân chuồng, phân xanh: trước khi đặt cây mãng cầu xiêm trồng, nên trộn phân bón lót cho đất, liều lượng 20-30kg/gốc. Sau đó, chỉ bón thêm vào mỗi đợt sau thu hoạch trái, cây càng lớn, lượng bón càng tăng.
  • Phân hóa học như NPK ( loại 16-16-8) khoảng 50gram cho mỗi cây, vào mỗi tháng, tăng cường thêm một lượng ít Magiê (Mg).
  • Sau khi cây mãng cầu xiêm đậu trái, cần tăng cường phân kali, bình quân 30-50gram cho mỗi cây. Cách bón: Hòa tan phân v2o thùng, tưới gốc.
  • Phân chuồng có thể đào gốc ở mép tán cây, rãnh sâu 15-20cm, chú ý không làm đứt rễ. Bón xong, lấp đất và tưới nước.
  • Phân vi lượng có thể phun lên lá và nên pha nhiều nước, phun đều 2 mặt lá.
  • Nên bón phân cho cây vào chiều mát, tránh bón vào lúc nắng gắt.
  • Vào mùa nắng, bạn nên chú ý thường xuyên tưới nước cho cây. Khi cây lớn, tỉa bỏ những nhánh già, nhánh nhỏ dài, nhánh cổi.
  • Chú ý nếu có hiện tượng mãng cầu xiên bị rụng lá và rụng trái là do Đất không đủ ẩm hoặc thiếu phân bón.

4. Thụ phấn bổ sung cho cây mãng cầu xiêm:

  • Hoa mãng cầu xiêm thường có nhụy cái trưởng thành trước nên đòi hỏi thụ phấn chéo, hoa không có mùi thơm nên ít hấp dẫn côn trùng, cánh hoa dày và khi nở hé ra ít, hoa lại mọc chúc xuống . Do đó thường gặp những trái mãng cầu xiêm có hình dáng ít đều đặn. Phần được thụ phấn múi có hạt thì no tròn, phình ra. Phần không được thụ phấn thì múi không có hạt, không phát triển được, vỏ phía ngoài co lại, hoa nở đợt đầu thường bị rụng, trường hợp này do đặc tính sinh lý của loài.
  • Việc thiếu côn trùng thụ phấn không đủ nên cây mãng cầu xiêm cũng thường thụ hoa thấp, cần thụ phấn bổ sung thủ công bằng tay để tăng sự đậu quả. Sự thụ phấn thiếu sẽ làm quả méo mó không nở phồng về các phía, hoa thiếu thụ phấn sẽ có màu đen rồi rụng.
  • Khi bạn tiến hành thụ phấn mãng cầu xiêm bổ sung bằng tay, hột phấn thường lấy ở những hoa bìa tán cây hay ở các cành nhỏ vì các cành nhỏ yếu không mang nổi quả tới khi thu hoạch. Bởi vì hoa nở ở gần ngọn các cành hoặc trên cành nhỏ thường không đậu trái. Bạn ngắt các hoa này, dùng phấn thụ bổ sung cho các hoa khác trên cành.
  • Bạn lấy hoa mãng cầu xiêm có cánh đã hé, phần nhị đực có màu kem là tốt, tiến hành hái và thu hoa vào buổi chiều, sau đó cho hoa vào một cái hộp nhỏ đậy kín tránh mất nước. Sáng hôm sau bạn gắp bỏ các cánh hoa, bao phấn ra, chỉ chừa lại các hạt phấn. Phấn tốt khi có màu kem, nếu màu nâu nhạt hay màu đen là phấn hư, không dùng được. Dùng que hay tâm bông chấm hột phấn rồi quét hột phấn lên nướm nhụy cái. Bạn dùng tay quét đều và nhẹ nhàng, một hoa có thể thụ phấn bổ sung cho 6 -8 hoa . Thời gian thụ phấn bổ sung tốt nhất vào khoảng 8 -9 giờ sáng.
  • Hoa mãng cầu xiêm cần thụ bạn nên chọn hoa chọn mọc ở thân hoặc những cành to, có cánh đang hé nở ra. Quả phát triển từ hoa được thụ thủ công bằng tay thường khá to và nở đều. Cây mãng cầu xiêm sẽ cho sai quả hơn, năng xuất hơn.

Bệnh

  • Sâu gây hại phổ biến cho cây mãng cầu xiêm nhất vẫn là rệp sáp, rệp bông, rầy bông hay rệp sáp phấn và các loại rầy miệng chích hút khác, làm giảm chất lượng, sản lượng mãng cầu xiêm.
  • Trị bằng nhiều loại thuốc như Supracid, Bi 58ND, Sumithion, Suprathion.
  • Rệp và rầy ngoài việc chích hút nhựa làm hại trái, còn tạo điều kiện thuận lợi cho một số bệnh xâm nhập, nhất là bệnh thán thư gây những vết đốm đen.
  • Phòng trừ bệnh bằng các loại thuốc Benlat C, Kasuran BTN, Aliette 80 BTN v.v.
  • Sâu đục trái và sâu đục cành vốn: Planococcus lilacinus và Pseudococcus sp., nhưng chủ yếu là lòai Planococcus lilacinus. Chúng thường tập trung và chích hút trên đọt non, lá non, bông và trái. Ở những vườn bị hại nặng có thể thấy rệp bu dầy đặc kín cả đọt, trái…làm cho đọt, lá non bị thui chột, trái không thể phát triển được.
  • Loài rệp này ít di chuyển, chúng sống cộng sinh với kiến đen một loại kiến thường gặp khá nhiều trên cây mãng cầu xiêm. Kiến đen tha rệp từ nơi này sang nơi khác, từ cây này sang cây khác mỗi khi những bộ phận rệp đang chích hút đã cạn kiệt nhựa. Ngược lại, trong chất bài tiết của rệp có chứa nhiều chất đường mật làm thức ăn cho kiến.
  • Ngoài cây mãng cầu xiêm, rệp sáp giả còn gây hại trên rất nhiều loại cây ăn trái và cây trồng khác như táo, ổi, sapôchê, mận, cà phê…, vì thế việc phòng trị chúng không phải lúc nào cũng thu được kết quả mong muốn, do nguồn dự trữ của chúng luôn có sẵn trong vườn cây, và thức ăn rất phong phú.

Tác dụng y học

1. Tác dụng của mãng cầu xiêm kháng khuẩn, ngừa viêm tấy, điều trị vết thương:

Các thành phần chiết xuất từ vỏ cây, cuống, lá và rễ của cây mãng cầu xiêm có công dụng kháng khuẩn gây mầm bệnh và nấm gây bệnh. Rễ của cây mãng cầu xiêm được dùng làm thuốc giải độc. Thành phần nước sắc cô đặc từ lá mãng cầu xiêm được dùng làm thuốc giải độc. Nước sắc cô đặc từ lá mãng cầu xiêm cũng giúp ngừa viêm tấy rất hữu hiệu.

Phần vỏ cây, cuống, lá và rễ của cây mãng cầu xiêm dùng làm thuốc đắp lên vết thương giúp mau lành trong khoảng ba ngày. Nước giải khát từ mãng cầu uống có tác dụng tăng sức đề kháng.

2. Tác dụng của mãng cầu xiêm Đề phòng cao huyết áp:

Lá mãng cầu xiêm được dùng để đun và uống như trà giúp ngừa huyết áp, rối loạn bao tử và trị sốt. Lá mãng cầu xiêm cũng rất công hiệu để trị bệnh chấy rận cho tóc và làm sạch sàn nhà.

3. Tác dụng của mãng cầu xiêm Điều trị phát ban:

Bán lấy phần nhựa của lá mãng cầu xiêm còn non thoa lên chỗ da bị phát ban sẽ lành ngay.

4. Tác dụng của mãng cầu xiêm Giúp da liền sẹo:

Bạn nhai lá mãng cầu xiêm dùng đắp lên vết thương bị lồi thịt lên sau khi mổ xong sẽ giúp lành sẹo nhanh chóng.

5. Tác dụng của mãng cầu xiêm Chữa trị đau nhức các khớp:

Mãng cầu xiêm có hàm lượng cao chất ma-giê nên ăn mãng cầu gai giúp cân bằng hàm lượng nước trong cơ thể, giúp loại bỏ a-xít ra khỏi khớp, qua đó giảm các triệu chứng viêm khớp và bệnh thấp khớp.

Bạn cũng có thể tiến hành nghiền nát lá mãng cầu xiêm rồi đắp lên chỗ khớp bị đau nhức sẽ thấy hiệu quả rất rõ rệt.

6. Tác dụng của mãng cầu xiêm Ngừa giun sán:

Hạt mãng cầu xiêm dùng nghiền nát để uống giúp trị giun, sán, ký sinh trùng sống bám trong ruột. Rễ cây mãng cầu xiêm nghiền nát dùng uống cũng có tác dụng tương tự.

7. Tác dụng của mãng cầu xiêm Đẩy lùi bệnh hen suyễn:

Vỏ cây mãng cầu xiêm không chỉ giúp ngừa bệnh hen suyễn mà còn giúp an thần, ngừa bệnh cúm, suy nhược và bổ thần kinh.

8. Tác dụng của mãng cầu xiêm Trị bệnh về thần kinh, mất ngủ:

Các loại trà chế biến từ lá mãng cầu xiêm được dùng như bài thuốc làm dịu thần kinh khi bị căng thẳng, đem lại giấc ngủ ngon. Bài thuốc trà lá mãng cầu xiêm còn giúp trị cảm cúm và sốt. Người xưa đã biết dùng trái và lá mãng cầu xiêm như phương thuốc gia truyền giúp an thần. Trên thế giới thì người Hamaica, Haiti và Ấn Độ thường dùng vỏ và lá cây mãng cầu xiêm để làm thuốc chữa chứng co thắt, thuốc giảm đau rất công hiệu.

9. Tác dụng của mãng cầu xiêm Chữa bệnh tiêu chảy, nôn mửa:

Hoa mãng cầu xiêm làm giảm chứng tiêu chảy mạn tính. Trong khi đó, hạt mãng cầu xiêm có tác dụng chống nôn nên ngừa bệnh nôn mửa rất tốt.

10. Tác dụng của mãng cầu xiêm Bồi dưỡng sức khỏe:

Các thành phần vitamin B và C của phần thịt trong trái mãng cầu xiêm dùng để chế biến món kem và nước ép rất tốt cho cơ thể.

11. Tác dụng của mãng cầu xiêm Chữa bệnh đường niệu, sỏi thận:

Nước ép mãng cầu xiêm có tác dụng trị bệnh về đường tiết niệu, tiểu ra máu và bệnh đau gan. Đặc biệt với bệnh phong, nước ép mãng cầu xuêm giúp bệnh mau lành hơn. Nước sắc từ rễ hoặc lá mãng cầu xiêm còn non giúp trị bệnh sỏi thận cũng như bệnh ho, tiêu chảy, sốt, ăn uống khó tiêu và bệnh kiết lỵ.

12. Tác dụng của mãng cầu xiêm Chữa bệnh chàm:

Lá mãng cầu xiêm được dùng như bài thuốc làm giảm bệnh chàm trên da.

13. Tác dụng của mãng cầu xiêm Chống đái dầm:

Phần lõi của trái mãng cầu xiêm là món ăn tốt cho tẻ bị yếu bàng quang cũng như giúp ngừa tật đái dầm thường xảy ra ở trẻ em.

14. Tác dụng của mãng cầu xiêm giúp ngừa đủ các bệnh tật:

Mãng cầu xiêm có trái chứa rất giàu chất kali và ma-giê giúp giảm huyết áp cũng như ngừa bệnh tim mạch. Nguồn phong phú vitamin A trong mãng cầu xiêm hay mãng cầu gai có tác dụng bảo vệ da, giữ tóc bóng mượt và cải thiện thị lực. Những bạn mắc chứng khó tiêu nên ăn mãng cầu gai hay mãng cầu xiêm.

Ngoài ra, hàm lượng phong phú chất đồng trong mãng cầu gai mãng cầu xiêm giúp chống táo bón, trị bệnh tiêu chảy.
Nếu bạn luôn cảm thấy cơ thể mỏi mệt thì nên liệt kê mãng cầu gai trong chế độ dinh dưỡng hằng ngày, vì theo nguồn tin từ các chuyên gia thì hàm lượng kali trong loại quả này giúp củng cố cơ bắp.

Mãng cầu gai mãng cầu xiêm cũng rất tốt cho những người mắc bệnh thiếu máu. Những người quá gầy muốn tăng cân thì nên ăn vặt mãng cầu gai mãng cầu xiêm vì trong mãng cầu xiêm có hàm lượng calo cao cũng như chứa nhiều đường tự nhiên.

15. Tác dụng của mãng cầu xiêm như liệu pháp chữa ung thư:

Mãng cầu xiêm hay mãng cầu gai chứa nhiều chất chống ô xy hóa như vitamin C giúp tiêu diệt các phân tử gốc tự do trong cơ thể, qua đó ngừa được bệnh ung thư.

Kết quả của một nghiên cứu gần đây về nước ép từ trái mãng cầu xiêm (sour sop) cho thấy: loại nước ép mãng cầu xiêm là một liệu pháp chữa ung thư an toàn và hiệu quả, hoàn toàn từ thiên nhiên nên không gây nôn ói, sụt cân và rụng tóc.

Mãng cầu xiêm cón có thể bảo vệ hệ thống miễn dịch của bạn, tránh được một số bệnh truyền nhiễm. Mãng cầu xiêm thật sự sẽ giúp bạn thấy mạnh khỏe hơn trong quá trình chữa ung thư hay các bệnh khác. Mãng còn xiêm còn làm bạn tăng năng lượng và giúp bạn thấy lạc quan hơn.

Theo nghiên cứu thì nước ép mãng cầu xiêm có thể tiêu diệt các tế bào của một số bệnh ung thư như: ung thư ruột, ung thư vú, tuyến tiền liệt, phổi và ung thư tuyến tụy.. Mãng cầu xiêm còn có thể làm chậm sự phát triển của các tế bào ung thư nhanh gấp 10 000 lần so với Adriamycin (một loại thuốc dùng trong liệu pháp hóa trị chữa ung thư). Đặt biệt nước ép mãng cầu xiêm hoàn toàn an toàn mà không làm tổn hại đến các tế bào khỏe mạnh.

Giá trị kinh tế

Trái mãng cầu xiêm lớn hơn mãng cầu dai, nặng trung bình 1 - 2 kg có khi lớn hơn nữa, trái cũng phức hợp, nhưng vỏ ngoài cũng nhẵn chỉ phân biệt được múi này với múi kia nhờ mỗi múi có 1 cái gai cong, mềm, vì vậy có tên là mãng cầu gai. Nguồn gốc Mỹ La-tinh cũng như mãng cầu dai, nhưng diện tích trồng hẹp hơn nhiều. Ngoài các nước nhiệt đới, ở Đài Loan, Nam Trung Quốc đều có trồng lẻ tẻ. Ngay ở Nam Việt Nam cũng không trồng tập trung nhiều.

Ưu điểm là tuy không nhiều calo, nhiều đường, nhưng là thực phẩm quí nhờ giàu chất khoáng : lân, canxi, rất nhiều vitamin B1, B2, P, C. Hơn nữa lại có vị chua, có mùi thơm hấp dẫn rất hợp với khẩu vị người các nước phương Tây, đặc biệt khi ép nước dùng làm đồ uống.

  • Chưa trồng nhiều, bán không nhanh bằng mãng cầu dai ở các chợ vì các lý do sau :
  • Lượng đường thấp, hơi chua không hợp khẩu vị nhiều người Á Đông.
  • Trái to nhiều nước vận chuyển còn khó khăn hơn mãng cầu dai.
  • Trồng quảng canh sản lượng thấp kết trái ít, chủ yếu do đặc tính sinh lý của cây trái không đậu nếu thiếu côn trùng môi giới và thụ phấn kém thì trái nhỏ hoặc rụng.

Ở thành phố Hồ Chí Minh nhiều đất thấp, nhiễm phèn, chỉ có cây bình bát là mọc dễ dàng và mãng cầu xiêm lại dễ tiếp hợp với bình bát, giúp ích lớn cho việc khai thác đất thấp, nhiễm phèn. Nếu thụ phấn nhân tạo, dễ hơn với mãng cầu dai, mặc khác nếu có 1 nhà máy ép nước là đồ uống, xuất khẩu hay sử dụng trong nước trồng mãng cầu xiêm rất có triển vọng.

Phân loại

Cũng như mãng cầu dai, ở trong nước công tác chọn giống mãng cầu xiêm chưa làm được nhiều. Chưa nói đến dòng vô tính ngay đến vùng chuyên canh cũng chưa có. Phải bắt đầu bằng việc chọn những cây mẹ, có những đặc tính như : đậu trái nhiều, hình thù đều đặn (có khả năng thụ phấn tốt) ít xơ, tỷ lệ cơm (phần ăn được) cao, mùi thơm hấp dẫn rồi nhân vô tính, so sánh để tạo ra những dòng vô tính.

Nhân giống bằng hạt cũng được nhưng ít người áp dụng. Trong sản xuất hiện nay ví dụ như Cái Mơn, người ta đã sản xuất hàng loạt mãng cầu xiêm ghép lên bình bát. Hạt bình bát lấy từ cây dại mọc nhiều ở bờ lạch. Gieo vào bầu, bắt đầu từ tháng thứ 6 trở đi. Khi cây cao 50 - 60 cm thân cây bằng cây bút chì là có thể ghép. Mắt nhỏ, lấy từ cành mãng cầu xiêm đã hóa gỗ ở chỗ đã rụng lá có thể lấy mắt chỉ bằng hai lát dao. Cũng có thể gieo hạt bình bát lên luống ương, sau khi ghép sống mới bứng lên, bọc mo cau thành bầu. Do đất phù sa nặng, bầu chắc cho nên số cây chết khi đánh đi trồng rất ít. Ở Cuba, Ấn Độ v.v... người ta thường ghép cành. Gốc ghép một năm tuổi trở lên, cắt cụt ngọn sau đó cắt một vết xiên từ dưới lên dài khoảng 4 cm. Cành ghép là những cành mãng cầu xiêm đã hóa gỗ đường kính vừa bằng gốc ghép và khúc cành dùng để ghép không có lá. Cắt một lát xiên từ trên xuống chân cành ghép, vừa khớp với vết cắt trên gốc ghép rồi buộc áp khít vào gốc ghép.

Bình luận