Sấu

Quả sấu là loại quả của cây sấu. Khi vào mùa sấu, quả sấu được bán rất nhiều tại các chợ ở miền Bắc Việt Nam, trước đây có giá rẻ và dễ mua. Khi còn xanh, quả sấu được dùng để nấu canh chua, ngâm nước uống. Quả chín được dùng làm ô mai sấu, làm sấu dầm, tương giấm v.v. Các sản phẩm chế biến từ quả sấu được nhiều người Việt Nam ưa thích, đặc biệt là phụ nữ. Chỉ riêng món ô mai sấu cũng đã được làm thành nhiều loại như: sấu chua dòn, sấu dầm chua cay, sấu dầm chua mặn, sấu ngọt, sấu ngâm gừng v.v...

Sau khi ra quả khoảng hơn hai tháng thì trái sấu đạt đến độ già nhưng chưa chín. Đây là thời điểm thu hoạch sấu vì khi ấy quả sấu đủ già để có thể giữ được sấu lâu hơn và cũng là lúc sản phẩm sấu được sử dụng vào nhiều mục đích nhất. Mùa sấu thường kéo dài khoảng 2-3 tháng (từ tháng 6 đến tháng 9 hàng năm).

Phân bổ

Chi Sấu (Dracontomelon) có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới Đông Nam Á, chúng phân bố ở Đông Nam Á, Miền nam Trung Quốc, các đảo trên Thái Bình Dương giáp với Philippines, Indonesia.

Ở Trung quốc, cây Sấu thường được gặp ở những cánh rừng vùng thấp, ở cao độ 100 - 400 m thuộc các tỉnh Quảng Đông, Quảng Tây, Vân Nam.

Cây Sấu là loài cây bản địa Việt Nam, chúng được mọc hoang trong rừng hay được trồng làm cây che bóng mát ở công viên hay đường phố ở các tỉnh phía Bắc Việt nam.

Ở Việt Nam, Sấu mọc tự nhiên ở rừng bán rụng lá, trên đất đỏ sâu hoặc sâu trung bình, phân bố ở độ cao 100 - 600 m, từ Lạng Sơn, Bắc Kạn, Thái Nguyên tới vùng đồng bằng ven biển và cao nguyên Trung bộ. Đôi khi cũng gặp ở đảo biển gần bờ (Cồn Cỏ). Cây sấu ít gặp ở vùng Nam Bộ. Cây cũng hay được trồng ở nhiều nơi để lấy bóng mát và lấy quả, ưa trồng ở nơi đất cát pha.

Ở Miền Bắc có thể tham quan những cây Sấu có trên 1.000 năm tuổi tại các khu rừng nguyên sinh ở Cúc Phương (Ninh Bình) hoặc lên thăm hồ Ba Bể (Bắc Kạn).

Ở Hà Nội tại khu vực Hồ Hoàn Kiếm vẩn còn nhiều cây Sấu được trồng từ thời Pháp vẫn còn đứng vững và tỏa mát quanh hồ. Nhiều đường phố ở Hà Nội như đường Phan Đình Phùng, đường Trần Hưng Đạo, đường Trần Phú…có những hàng sấu cổ thụ trồng thời Pháp thuộc là những hàng cây đường phố rất đẹp.

Có lẽ Hà Nội là nơi có nhiều đường phố có trồng cây Sấu hơn hẳn các thành phố khác của Việt Nam. Đường Phan Đình Phùng là một trong những con đường ở Hà Nội có hai dãy Sấu cổ thụ đẹp nhất.

Ở Huế, cây Sấu được trồng rải rác nhiều nơi như ở các trường học (Đại học Nông Lâm), Các khu di tích (Đại Nội, các lăng tẩm…), nhưng cũng không trồng thành quần thể hay thành hàng thẳng tấp như ở đường phố Hà Nội. Ngay trên các đường phố ở Huế, cũng khó tìm gặp một trục đường có Sấu đẹp như ở Hà Nội. Trước đây, đường Bến Nghé là nơi một thời có hai hàng Sấu xanh đẹp, nhưng qua thời gian năm tháng, một số cây đã gãy đổ do gió bão, số còn lại cong vênh, lệch tán, cụt đọt… do cắt tỉa chưa hợp lý.

Ở Nha Trang, có một sĩ quan người Miền Bắc được gia đình gửi quả sấu chín vào làm quà. Anh ăn rồi gieo hạt ngay cửa nhà. Tới nay các cây sấu đó đã mọc lên tươi tốt, quả đầy trên cành. Như vậy, sấu cũng có thể đưa dần vào phía Nam.

Ở TPHCM cũng có 1 cây Sấu cổ thụ trong khuôn viên trường Nguyễn Thị Minh Khai (mặt đường Trương Định) nhưng không thấy hoa và trái.

Chăm sóc

Nhân giống 

Chọn những quả sấu chín vàng ở cây sấu từ 7 - 10 năm tuổi cho năng suất cao, ổn định. Ngâm quả trong nước sạch khoảng 5 - 7 ngày cho thối rữa hết thịt quả. Dùng rổ tre thưa và cát khô chà xát hết phần thịt quả, hong khô hạt trong bóng râm.

Sau đó ngâm hạt trong nước nóng, khoảng 540 C trong 5 - 10 phút để khử nấm bệnh và kích thích nảy mầm. Tiếp tục ngâm nước lạnh từ 18 đến 24 giờ, đãi sạch nước chua nhớt, ủ hạt trong cát ẩm 75 - 80% trong 20-30 ngày, hạt sẽ nứt nanh. 

Đem hạt vào gieo ở các túi bầu nilon có kích cỡ 5 x 10cm với đất bột nhiều màu, đất phù sa 50% + 50% phân chuồng hoai mục ở độ sâu 3 - 4cm. Đặt bầu ươm cây con vào vườn ươm, bầu cách bầu 10cm, che 50-70% ánh sáng trực tiếp.

Sau khi cây mọc cao: l5-20cm có 2-4 lá thật chuyển sang bầu nilon kích thước 15 x 30cm với hỗn hợp giá thể 50% đất + 50% phân chuồng hoai mục. Tiếp tục che 50-70% ánh sáng trong 15 - 20 ngày, đặt khoảng cách bầu là 30cm, sau đó bỏ bầu che nắng và chăm sóc bình thường đến khi xuất vườn. 

Trước khi xuất vườn khoảng hai tháng, tiến hành đảo cây, chặt đứt bộ rễ cái để kích thích cây ra nhiều rễ phụ sau này đem trồng cây không bị chột. Ở giai đoạn này, cây sấu con thường nhiễm bệnh lở cổ rễ nếu bị mưa nhiều, để phòng tránh nên phun định kỳ 10 - 15 ngày/lần bằng các loại thuốc Anvil 5SC hoặc Valiacin. 

Trồng sấu 

Cây sấu là loại cây không kén đất, nhưng nên chọn trồng ở vùng đất cát pha, thịt nhẹ có tầng dày dưới 1m, mực nước ngầm hơn 1m. Muốn trồng sấu lấy quả phải trồng dày với khoảng cách hàng cách hàng 5 - 7m, cây cách cây 2-3m. Sau khi sấu được 5-6 năm tuổi, nên tỉa bớt những cây không sai quả.

Hố trồng có kích thước 0,8 - 1m, bón mỗi hố 20-30kg phân chuồng hoai mục + 0,2kg lân. Đặt bầu cây con vào sao cho cổ rễ ngang với mặt đất, nén chặt chung quanh cách gốc 15-20cm cho khỏi vỡ bầu, tưới đẫm nước cho mỗi cây từ 3-5 lít. Duy trì độ ẩm cho cây từ 75-80% trong 20 ngày đầu để cây khỏi chết. Khi cây cao từ 0,8-1m nên bấm ngọn, nếu trồng sấu làm cây bóng mát thì bấm ngọn ở độ cao 1,8-2m. Mỗi cây giữ 3-4 cành tỏa đều ra bốn hướng tạo thành bộ khung vững chắc cho cây sấu trưởng thành sau này. 

Thời vụ gieo ươm

Tốt nhất gieo ươm ngay sau khi thu hái quả. Hạt nứt nanh được cấy trực tiếp vào bầu. 1 hạt cây vào 1 bầu. Dùng que nhọn chọc một lỗ ở giữa bầu với độ sâu chừng 3cm và bề rộng bằng độ lớn của hạt rồi thả hạt xuống. Dùng tay ấn nhẹ để lấp kín hạt.
Gieo xong tưới nước ngay để cho hạt tiếp xúc với đất và giữ ẩm cho hạt. Che bóng cho cây. Cây sấu con cần che bóng trong giai đoạn 1-2 tháng đầu, thời gian 20 ngày đầu, che khoảng 60 – 70%, sau 10 ngày giảm còn 40%, 10 ngày sau còn 20%, sau 10 ngày tiếp bỏ hết vật liệu che ra. Nên làm giàn che cao 1m70 để đi lại chăm sóc cây con dễ dàng và dùng phên đan hay lưới che.

Bón phân 

Giai đoạn cây dưới 5 tuổi, bón 2-3 tháng/lần, mỗi lần 0,2kg đạm + 0,1kg kali + 0,1kg lần.  Giai đoạn cho thu hoạch quả bón kết hợp tỉa cành la, phòng sâu bệnh sau khi thu hái quả: từ 20-30kg phân chuồng + 0,2-0,3kg đạm + 0,5-1 kg lân + 0,1 - 0,2kg kali. Bón thúc hoa vào tháng 1, mỗi cây 0,2-0,3kg đạm + 0,2-0,3kg kali. Bón thúc quả vào tháng 4, mỗi cây 0,2 - 0,3kg đạm + 0,3-0,5kg kali. 

Chú ý bón khi trời mưa ẩm hoặc sau khi tưới nước, vị trí bón theo hình chiếu của tán cây. Đảm bảo cho bầu cây ẩm trong 3 tháng đầu. Tưới đủ ẩm cho cả bầu cây, nghĩa là ẩm tới đáy bầu. Số lần tưới và ngày tưới tùy theo thời tiết và khí hậu của mỗi vùng mà quyết định.

Nếu gặp sương muối thì phải dùng nước lã rửa lá cây vào buổi sáng. Ngừng tưới trước khi trồng 30 ngày. Sau 20 – 30 ngày kiểm tra bầu chết thì dặm hạt mới hoặc cấy cây con vào. Định kỳ 15 – 20 ngày nhổ cỏ 1 lần, cỏ phải nhổ ngay lúc còn nhỏ để tránh ảnh hưởng đến cây con, sửa sang cho cây đứng thẳng. Dùng que xới nhẹ trên mặt bầu, tránh gây tổn thương đến rễ cây.

Bệnh

- Bệnh thán thư: Bệnh làm thối đen hoa, rụng hoa, thối đen trên quả. Dùng Benlat C hoặc Score 250 EC phun từ khi hoa nở đến 2 tháng sau với 1lần/tuần, sau đó 1lần/tháng. 

- Bệnh muội đen: Do bài tiết của rệp, dùng: Bassa 50 EC, Trebon 2,5 EC và có thể phun các loại thuốc trừ nấm có gốc đồng... 

- Bệnh cháy lá: Bệnh phát triển trong mùa mưa, gây hại chủ yếu trên lá. Phòng trừ bằng cách cắt bỏ lá bệnh, phun thuốc Rhidomil MZ 72 WP, Kasumin 2L... - Sâu đục thân, cành: Dùng bẫy đèn bắt sâu trưởng thành, tiêm vào lỗ những loại thuốc có tính xông hơi mạnh hoặc nội hấp như: Actara 25 WG, Padan 95SP, bịt lỗ bằng đất sét để diệt sâu non. 

- Rầy xanh: Rầy tiết dịch gây bệnh mùa nóng, làm Cóc kém phát triển. Thời gian hại mạnh từ tháng 10 năm trước đến tháng 6 năm sau. Dùng Bassa 50 EC, Trebon 2,5 EC, …

- Ruồi đục quả: Ruồi đục vào quả lúc vỏ quả già, đẻ trứng dưới lớp vỏ, sâu n on ăn thịt quả gây thối, rụng quả. Dùng Sherpa 25 EC, Lục Sơn 0,26 DD, Padan 95 SP.

Tác dụng y học

1. Trị nhiệt miệng, háo khát, ngứa cổ, đau họng

Lấy quả sấu chín dầm đường hoặc muối ăn ngay trong ngày.
Hoặc lấy từ 4 – 6g cùi quả sấu khô đem sắc với 2 bát nước còn nửa bát, uống sau bữa ăn sáng. Hoặc 8g cùi quả sấu khô hãm với nước sôi uống trong ngày. Dùng trong một tuần liền.

2. Trị nôn nghén cho phụ nữ mang thai

Lấy quả sấu nấu canh với cá diếc hay thịt vịt ăn cũng chóng lành.
Hoặc dùng quả sấu xanh ngâm đường uống cùng giúp giảm nôn nghén, tuy nhiên không nên uống nhiều vì có thể gây tăng đường huyết cho bà bầu.

3. Chữa ho: Có nhiều cách dùng quả sấu chữa ho như sau:

Cùi quả sấu tươi 15g, ngâm với ít muối, ngày ngậm 3 – 5 lần, tốt nhất nên ngậm vào buổi sáng và tối trước khi đi ngủ.
Hoặc cùi sấu tươi 25g sắc với 250ml nước còn 100ml, chia làm 2 lần uống, khi uống cho thêm đường. Uống trong 3 ngày.
Hoặc lấy hoa, quả sấu sắc với 300ml nước còn lại 100ml, chia ra 2 – 3 lần uống trong ngày.
Chữa ho cho trẻ em: Lấy hoa sấu hấp cùng mật ong cho trẻ uống ngày vài lần sẽ hiệu nghiệm.

4. Tăng cường tiêu hóa

Lấy sấu hấp với đường làm nước giải khát uống trong ngày. Hoặc sử dụng quả sấu tươi nấu canh chua ăn ngay.

5. Chữa say rượu

Dùng 4 – 6g cùi quả sấu khô sắc lấy nước uống hoặc hãm với nước sôi mà uống. Hoặc dùng nước sấu ngâm đường và gừng để uống rất có hiệu quả.

6. Trị mụn nhọt, lở ngứa

Dùng lá ấu tươi đun nước tắm rửa hoặc lá sấu rửa sạch, giã nát, bọc bằng băng gạc sạch đắp lên vết mụn.

Giá trị kinh tế

Trung bình mỗi cây Sấu trưởng thành (8-10 tuổi) cho từ 100 - 200 kg quả/năm. Thời điểm tháng 6/2015  trên thị trường thành phố Hà nội, Vinh… một kg quả Sấu tươi có giá dao động từ 35.000 - 40.000 đồng. (Một tư thương người Hà nội có tên Trần Văn Duy bán quả Sấu trên đường Nguyễn Trung Ngạn gần chợ Quán Lau - Thành phố Vinh cho biết mùa Sấu năm 2015 mỗi ngày anh anh cung cấp cho địa bàn thành phố Vinh 1,5- 2 tấn quả, anh bán lẻ tại một điểm hết 3-4 tạ quả/ngày). 

Cây Sấu có thể cho thu hoạch quả ổn định trong vài chục năm. Theo giá hiện tại một cây sấu thu nhập quả mỗi năm 5-10 triệu đồng mà không đòi hỏi phải đầu tư nhiều như các loài cây khác; nếu mỗi gia đình ở miền núi, trung du có 10 cây Sấu thì quả Sấu cho nguồn thu nhập đáng kể hàng năm (ngang bằng giá bán 01 ha rừng Keo lai sau 7 năm mà Keo chỉ thu hoạch được 1 lần là phải trồng lại). 

Phân loại

Theo Hệ thống phân loại APG II (2003), Họ Đào lộn hột hay còn gọi là họ Xoài (Anacardiaceae) có khoảng khoảng 70 chi với khoảng 600 loài. Trong đó gồm 2 phân họ là:

  • Phân họ Xoài (Anacardioideae) với khoảng 60 chi và 485 loài.
  • Phân họ Măng cụt (Spondoideae/ Spondiadaceae) với khoảng 10 chi và 115 loài

-Chi Sấu (Dracontomelon) là một chi của khoảng 10-13 loài cây sống lâu năm, lá thường xanh hoặc bán rụng lá thuộc họ Đào lộn hột (Anacardiaceae). Chúng là các loài cây thân gỗ cao từ 30-55 m.
-Cây sấu hay sấu trắng hoặc long cóc (Dracontomelon duperreanum) là một loài cây sống lâu năm, lá thường xanh/bán rụng lá thuộc Họ xoài hay Họ Đào lộn hột  (Anacardiaceae).

Ghi chú! Cần phân biệt với ba loài có tên gọi là Cây sấu ở Miền Nam, cũng có quả ăn được, đó là:

  1. Cây Sấu tía: Sandoricum koetjape (Burm. f.) Merr., 1912
  2. Cây Sấu vàng: Sandoricum indicum
  3. Cây sấu đỏ: Sandoricum nervosum

Đây là ba loài cây rừng đại mộc ở Miền Nam thuộc Chi Sandoricum, Họ Xoan (Meliaceae), không có liên quan gì đến cây Sấu ở Miền Bắc.

Ba loài cây sấu ở Miền Nam hiện nay được xem là ba giống khác nhau củ cùng một loài sấu tía. Để tránh nhầm lẩn trong tên gọi, nên gọi “Cây Sấu” để chỉ các cây sấu ở Miền Bắc (thuộc Họ Xoài: Anacardiaceae) và nên gọi “Cây Sấu Tía” để chỉ các cây sấu ở Miền Nam (thuộc Họ Xoan: Meliaceae). Trong Blog này có trang riêng đề cập đến “Cây sấu tía”.

Đặc diểm của cây Sấu (Miền Bắc) là lá kép có lá chét đơn, trong khi câu Sấu (Miền Nam thì lá kép có lá chét xẻ ba thùy.

Bình luận