Trâm ổi

Cây bông ổi (danh pháp hai phần: Lantana camara), còn gọi là trâm ổi, hoa ngũ sắc, trâm hôi, cây hoa cứt lợn, tứ thời, tứ quý (tên gọi tại vùng Quảng Bình) là một loài thực vật thuộc họ Cỏ roi ngựa (Verbenaceae).

Bông ổi là loài cây nhỏ, nhiều cành ngang, có lông và gai ngắn quặp về phía dưới. Lá hình bầu dục, nhọn, mặt lá xù xì, mép lá có răng cưa; mặt trên có lông ngắn cứng, mặt dưới lông mềm hơn; phiến lá dài 3–9 cm, rộng 3–6 cm; cuống lá ngắn, phía trên cuống có dìa. Hoa không cuống, nhiều giống màu trắng, vàng, vàng cam, tím hay đỏ mọc thành bông dạng hình cầu; hoa có lá bắc hình mũi giáo. Đài hình chuông, có hai môi. Tràng hình ống có bốn thùy không đều. Quả hình cầu, màu đỏ nằm trong lá đài, chứa hai hạch cứng, xù xì.

Phân bổ

Nguồn gốc xuất xứ: Brazil, Jamaica và các nước Châu Mỹ nhiệt đớc khác 

Phân bố ở Việt Nam: Rộng khắp. 

Cây Hoa ngũ sắc có nguồn gốc từ loài cứt lợn hoang dại được lai tạo lại rất đẹp . Hoa có nhiều màu trồng bụi, rực rỡ phổ biến nhất là loại ngũ sắc nhiều màu. Loại cây này mọc dại rất nhiều ở Đà Lạt. Chim hút mật họng vàng rất thích tìm đến hút mật,trông rất đẹp! Dân Đà Lạt gọi cây này là Ngũ Sắc vì hoa có nhiều màu khác nhau từ khi nở đến khi tàn, dưới đồng bằng lại gọi là cây Trâm Ổi vì trái của nó có mùi thơm của ổi. Phổ biến là màu hoa của hình đầu (vàng + đỏ cam). Tùy thổ nhưỡng màu đỏ cam có thể thành màu đỏ hồng thí dụ như ở Đà Lạt. Ngoài ra còn có loại trâm ổi đơn sắc như màu vàng ở hình dưới, hoặc màu trắng tuyền, màu hồng phấn hay màu đỏ. 

Đây là loại cây dễ trồng. Có thể dăm cành hoặc gieo từ trái già. 

Chăm sóc

Cây bông ổi phát tán bằng hạt giống nhờ các loại chim mang đi và một khi đến một khu vực nào đó, chúng dễ mọc và phát triển rất nhanh chóng. Trâm ổi có thể sinh sôi đến mức mà người ta khó diệt được hoàn toàn. Tại Nouvelle Calédonie, cây mọc hoang đến mức chính phủ ra lệnh diệt hết loài cây này dù chỉ giữ một gốc làm cảnh cũng không được phép. Loài này gây cản trở nghiêm trọng đối với tái sinh tự nhiên của mốt số loài khác như cây chai (sal).

Cây trâm ổi – ngũ sắc có tốc độ sinh trưởng nhanh. Cây trâm ổi dễ trồng và cho hoa nở quanh năm. Cây ưa sáng, chịu được khô hạn, đất xấu nên cây phân bố rộng rãi từ vùng ven biển lên núi cao. Chăm sóc cây trâm ổi với nhiều nước và phân bón sẽ làm cây nở hoa ít. Cây trâm ổi có thể nhân giống bằng giâm cành hoặc bằng hạt.

Trồng và chăm sóc :

Gieo trồng cây hoa ngũ sắc: mùa xuân mua cây giống về trồng, thời gian thích hợp là tháng 5. Tỉ lệ đất trồng là 6 phần đất Akadama hạt nhỏ và 4 phần đất sét, kết hợp với bón phân. Đặt cây nơi có đủ ánh nắng và điều kiện thoáng gió tốt.

Khi cây đang nở hoa: nếu không tưới nước sẽ khiến cây bị khô và lá có thể bị tổn thương, vì thế nên tưới nhiều nước trước khi bề mặt đất trong chậu khô lại.

Đổi chậu trồng: tốc độ phát triển của rễ rất nhanh và dễ bị rối, vì thế vào tháng 9 nên cắt tỉa rễ và nhánh, sau đó chuyển cây sang chậu lớn hơn. Đất trồng như trên, kết hợp với bón phân. Mùa đông tốt nhất nên chuyển cây vào nhà.

* Lưu ý : Nếu cây ngũ sắc hấp thụ nước kém, và rễ mọc dài xuống đáy chậu, thì đó là dấu hiệu cho thấy nên chuyển cây sang trồng ở chậu lớn hơn. Nên đổi chậu trồng sớm để tránh thân phát triển kém. Sau khi thời tiết trở nên lạnh hơn phải chuyển cây vào phòng, đặt cánh cửa sổ và giảm tưới nước.

Bệnh

Có khả năng chịu hạn tốt, ít sâu bệnh.

Tác dụng y học

Tính vị, tác dụng: Lá có vị đắng, hôi, tính mát, hơi có độc, có tác dụng hạ sốt, tiêu độc, tiêu sưng. Hoa có vị ngọt, tính mát, có tác dụng cầm máu. Rễ có vị dịu, tính mát, có tác dụng hạ sốt, tiêu độc, giảm đau. Người ta biết lantanin, cũng như quinin, làm giảm sự tuần hoàn và hạ nhiệt. 

Công dụng, chỉ định và phối hợp: Rễ thường dùng trị sốt lâu không dứt, quai bị, phong thấp đau xương, chấn thương bầm giáp. Hoa dùng trị lao với ho ra máu và hạ huyết áp. Liều dùng 30-60g, dạng thuốc sắc. Lá dùng ngoài đắp vết thương, vết loét hoặc dùng để cầm máu; cũng dùng trị ghẻ lở, viêm da, các vết chàm và dùng chườm nóng trị thấp khớp. Thường dùng tươi giã đắp ngoài hay nấu nước để rửa. Hoa dùng làm thuốc trị ho với liều 12g, dạng thuốc sắc hay hâm nóng hoặc chế xi rô.

- Hạ sốt cao: Lá trâm ổi từ 10 - 20g, sắc uống.
- Lá tươi giã nhỏ, đắp trị mụn nhọt, mưng mủ, ngứa lở da và trị chàm.
- Viêm da, eczema, tinea, mụn nhọt, nấu lá tươi để rửa ngoài.
- Chấn thương bầm giập, vết thương chảy máu, giã lá tươi đắp ngoài. Hoặc dùng 30g lá khô, với 10g gừng khô tán bột rắc lên vết thương ngày một lần.
- Ho ra máu và lao phổi, dùng hoa khô 6-10g nấu nước uống. 

Bài thuốc “trâm khương gia muối hạt” trị viêm họng hạt:

Viêm họng hạt là trong họng mọc lên một số mụn màu đỏ sẫm gây triệu chứng: Ngứa họng, ho dai dẳng nhiều năm, đàm đặc khạc khó ra, khan tiếng, có lúc sốt từ nhẹ đến nặng, là một chứng khó trị.

- “Trâm” là lá trâm ổi: 3 - 6 lá/ngày chia làm 3 lần
- “Khương” là gừng tươi: 3 lát mỏng chia 3 lần/ngày
- Muối hạt: 3 hạt muối nhỏ chia 3 lần/ngày

Cách thực hiện:

Một ngày điều trị 3 lần. Mỗi lần: 3 - 6 lá trâm ổi rửa sạch + 1 lát gừng tươi và 1 hạt muối. Cho thuốc vào miệng nhai thật nhỏ, ngậm trong khoang miệng. Nuốt thuốc từ từ, thời gian cả nhai và nuốt từ 15 - 30 phút. Mỗi ngày nhai và nuốt 3 lần: Sáng, trưa và tối.

Hiệu quả điều trị theo kinh nghiệm:

- 10 ngày giảm ho, bớt đàm, hết đau họng.
- 20 ngày hết ho, hết đàm, hết khàn tiếng.
- 30 - 45 ngày là điều trị quét tận gốc các mụn và chống tái phát.

Bài thuốc này còn trị được tất cả các chứng viêm họng, viêm phế quản và viêm VA.

Lưu ý: Trong lá trâm ổi có chất Lentaden A và Lantamin rất độc nếu dùng liều cao trên 30g, dùng liên tục nhiều ngày: nhưng bài thuốc này chỉ dùng 18 lá ngày lại chia 3 lần là 1 liều đủ để trị. Dùng muối hạt chứ không phải các loại muối khác.

Giá trị kinh tế

Cây trâm ổi hay còn gọi là cây ngũ sắc, cây thơm ổi là một loài cây có hoa được dùng làm cây trồng hàng rào trong khuôn viên, sân vườn, đường phố… Ngoài ra, cây trâm ổi còn dùng trồng bồn hoa, là cây trồng viền- cây trồng nền đẹp trang trí cảnh quan công viên, đường phố… và còn được trồng chậu để bàn hoặc đặt nơi ban công, sân thượng.

Ý nghĩa

Mua trồng làm cảnh sân vườn hay làm quà tặng đều mang ý nghĩa gắn kết bạn bè.

Phân loại

Trâm ổi có nhiều loại: hoa ngoài vàng, trong vàng gạch tôm, hoa vàng tươi, hoa trắng sữa.

Bình luận