Bí ngồi

Bí ngòi hay bí ngồi, cũng còn gọi là bí Nhật Bản là một loài thực vật thuộc chi Bí với tên khoa học Cucurbita pepo. Quả bí ngòi thường được dùng làm một loại rau nấu lên dùng trong bữa, hoặc đôi khi ăn sống trong vài món.

Nguồn gốc bí ngồi là ở châu Mỹ nhưng loài cây mang tên bí ngôi ngày nay được gây giống ở Ý hàng trăm năm sau khi loài bí du nhập Âu châu từ Tân Thế giới.

Bí ngồi là giống bí mới được du nhập vào Việt Nam những năm gần đây. 

Giống bí này có chứa nhiều vitamin và các khoáng vi lượng tốt cho sức khỏe của chúng ta. Bí ngồi được cho là nhà máy tổng hợp viamin C, vitamin A, các nguyên tố khoáng vi lượng như magnesium, manganese, potassium-kali, đồng, chất xơ, nhiều vitamin nhóm B. Ngoài ra còn có thêm protein, kẽm, calcium, sắt, tryptophan, vitamin K, folate…

Phân bổ

Bí ngồi thường được đánh giá là cây mùa hè, bởi vì nó phát triển mạnh và cho nhiều trái nhất vào thời điểm này. Cây ưa ánh sáng, không thể sống được trong môi trường đất lạnh. Vì thế, bạn nên trồng cây khi nhiệt độ ngoài trời đạt ít nhất 21 độ C.

Bí ngồi sẽ phát triển mạnh mẽ ở những nơi nhận được nhiều ánh sáng mặt trời, có không gian rộng rãi cho phép bộ rễ cũng như cành lá lây lan tự do. Người trồng nên chọn ra một vị trí trong vườn/trong nhà tiếp nhận ít nhất 6 - 10 tiếng ánh sáng mỗi ngày, không bị bóng râm che phủ quá nhiều. Đảm bảo chậu trồng cây có sẵn các lỗ thoát nước, bí ngồi thích đất trồng ẩm nhưng nếu đất bị nhão, sũng nước thì cây sẽ không phát triển.

Qua thực tế tôi đi đến khẳng định: Giống bí ngồi có thể trồng được ở miền Bắc cả 4 mùa xuân, hạ, thu, đông nhưng cần phải xử lý tốt khi thời tiết không thuận, nhất là lúc có sương mù và sương muối.

Bí ngồi thường được trồng quanh năm ở các vùng có thời tiết mát như Đà Lạt, Đơn Dương, Đức Trọng… và vụ Đông Xuân ở phía Bắc.

Ở các tỉnh phía Bắc như Quảng Ninh, Bắc Giang... có thể trồng 2 vụ chính: vụ xuân và vụ thu. Ngoài ra có thể trồng vụ xuân hè và thu đông nhưng năng suất bị giảm nếu gặp điều kiện thời tiết bất thuận.

Chăm sóc

1. Quyết định cách trồng

Có 2 phương pháp trồng bí ngồi phổ biến nhất là trồng bằng hạt giống và trồng bằng cây giống. Nếu chọn cách trồng bằng hạt, bạn sẽ gieo hạt. 

Nếu chọn cách trồng cây giống, bạn sẽ mua cây giống về để trồng vào chậu hoặc vườn luôn, dễ dàng và tốn ít thời gian hơn so với việc gieo hạt vì bỏ được bước gieo hạt và đợi hạt nảy mầm, ra lá thật.

Bí ngồi cũng có nhiều loại nhưng nhìn chung tất cả đều tương tự nhau. Chúng có thể mọc thành bụi hoặc dây leo. Bí ngồi dây được coi là bí mùa hè, còn giống cây bụi là bí mùa đông.

Lớp vỏ sẽ thay đổi một cách tự nhiên giữa màu vàng nhạt và xanh lá cây sẫm, có thể có sọc hoặc chấm nhẹ

2. Xác định thời gian trồng

Ở các tỉnh phía Bắc có thể trồng 2 vụ chính:
- Vụ xuân: Trồng vào tháng 2 - 3, thu hoạch tháng 4 - 5. Thời gian sinh trưởng trong vụ này thường 65-70 ngày
- Vụ thu: Trồng vào tháng 8 - 9, thu hoạch tháng 10 - 11. Thời gian sinh trưởng trong vụ này thường 55-60 ngày.
Ngoài ra có thể trồng vụ xuân hè và thu đông nhưng năng suất bị giảm nếu gặp điều kiện thời tiết bất thuận.

3. Chọn vị trí trồng cây 

Bí ngồi sẽ phát triển mạnh mẽ ở những nơi nhận được nhiều ánh sáng mặt trời, có không gian rộng rãi cho phép bộ rễ cũng như cành lá lây lan tự do. Chọn ra một vị trí trong vườn/trong nhà tiếp nhận ít nhất 6 - 10 tiếng ánh sáng mỗi ngày, không bị bóng râm che phủ quá nhiều. Nếu trồng trong chậu, đảm bảo chậu trồng cây có sẵn các lỗ thoát nước, bí ngồi thích đất trồng ẩm nhưng nếu đất bị nhão, sũng nước thì cây sẽ không phát triển.

Trường hợp đất trồng không có khả năng thoát nước tốt, bạn có thể khắc phục bằng cách chuyển vị trí trồng hoặc sử dụng đất hữu cơ. Tránh trồng cây ở phía Bắc vì hướng này không được chiếu sáng nhiều.

4. Chuẩn bị đất trồng

Mặc dù không phải ai cũng có nhiều thời gian, nhưng đất trồng được chuẩn bị trước vài tháng sẽ cung cấp điều kiện phát triển tốt nhất cho cây bí ngồi của bạn. Bắt đầu bằng cách trộn lẫn lớp phủ (ví dụ như rơm, rạ...) với phân hữu cơ để cung cấp các chất dinh dưỡng cần thiết cho đất trồng.

Kiểm tra độ pH của đất và sửa đổi nếu cần. Bí ngồi thích đất trồng có độ pH từ 6 - 7.5. Để làm đất chua hơn (độ pH thấp), trộn thêm than bùn, rêu hoặc lá thông. Ngược lại, để làm đất kiềm hơn (độ pH cao), trộn thêm vôi.

Thời gian ủ phân bón và các thành phần phụ một vài tháng nếu có thể. Nó sẽ giúp đất hấp thụ các chất dinh dưỡng đầy đủ hơn. Trường hợp đất trồng thoát nước kém, trộn thêm một ít cát để kích thích sự thoát nước. 

Công thức dành cho gia đình: Đơn giản nhất là ra cửa hàng mua sẵn các thứ cần thiết.

Công thức dành cho nhà vườn: 

Lên luống cao 20-25 cm, mặt luống rộng 60-70 cm, rãnh giữa 2 luống rộng 50-60 cm. Trồng cây hàng 1 giữa luống, cây cách cây trên hàng 1 mét (hàng cách hàng 1,5 m). Mật độ trung bình: 230 – 250 cây/sào Bắc bộ (360 m2).
Bón lót: 500 kg phân chuồng hoai mục (hoặc 50 kg phân hữu cơ vi sinh) + 7 kg urê + 20 kg lân super + 5 kg KCl cho 1 sào Bắc bộ.

5. Gieo hạt

Bạn có thể chính thức gieo hạt giống trong nhà từ 4 tuần trước khi cấy chúng ra ngoài. Chuẩn bị khay gieo hạt (tốt nhất là loại khay có chia ô), đất trồng và hạt giống. Đổ đất vào từng ô, gieo hạt, phủ một lớp đất 1cm bên trên và tưới nước. Đặt chiếc khay ở khu vực nhận được nguồn ánh sáng dồi dào. 

3- 5 ngày sau khi gieo hạt thì hạt nảy mầm. 7-10 ngày sau khi gieo hạt cây sẽ bung ra 2 lá mầm và bắt đầu ra lá thật. Khi cây có 1-2 cặp lá thật đầu tiên nhú lên là sẵn sàng để trồng sang chậu mới hoặc trồng trực tiếp ngoài vườn. Đem ra trồng mỗi chậu 1 cây (đường kính chậu tối thiểu 30cm, sâu 30cm).

6. Trồng cây

Sử dụng một chiếc xẻng hoặc xiên để đào các hố nhỏ dành cho cây giống. Các hố cần có kích thước lớn hơn cây giống. Duy trì khoảng cách giữa các cây từ 75 cm.

Đặt cây giống vào từng hố. Lấp đất đầy hố sao cho bộ rễ được che phủ hoàn toàn nhưng không chạm vào cành lá. Cuối cùng là tưới nước để hoàn thành công đoạn trồng cây.

7. Chăm sóc 

Quan tâm đến các cây bí ngồi của bạn khi chúng đang lớn. Tuy không đòi hỏi sự chăm sóc quá cầu kỳ, phức tạp nhưng chúng rất cần được chăm sóc để duy trì sức khỏe tốt nhất, phục vụ nhiệm vụ ra trái.

Nhổ cỏ dại ngay khi xuất hiện và có thể trải một lớp phủ (chẳng hạn như rơm, rạ,...) trên bề mặt đất để ngăn ngừa tình trạng này. Thêm phân bón dạng lỏng mỗi 3 - 4 tuần để kích thích tăng trưởng. Cắt bỏ bất kỳ cành lá hoặc trái bị bệnh để tránh lây lan sang các phần khác của cây.

Công thức dành cho gia đình:

Cây có 2-4 lá thật (15 ngày sau khi hạt nảy mầm) thì bón phân cho gốc. Khi cây được 20 ngày tuổi, sử dụng phân bón dành cho cây ăn quả, phân hữu cơ, phân chuồng đã ủ hoai mục như phân bò, phân tổng hợp. Sau đó cứ 10-15 ngày bón 1 lần đến khi cây ra hoa rộ thì ngưng bón. Đơn giản nhất là ra cửa hàng mua sẵn các thứ cần thiết và được hướng dẫn chi tiết về liều lượng.
Công thức dành cho nhà vườn:

Lượng phân bón cho 1 sào Bắc bộ:

- Đạm Urê : 5 - 6 kg
- Phân chuồng: 300 kg
- Kaly Clorua (loại 60%): 4kg
- Supe lân lâm thao: 20 kg

+ Kỹ thuật bón: 

Bón lót toàn bộ phân chuồng + toàn bộ lân + 30% kali + 30 % đạm.

- Tưới nhử một lần sau khi cây bén rễ, hồi xanh: 15% đạm.
- Bón thúc lần 2: Khi cây có 4 - 5 lá thật kết hợp vun xới: 50% Kaly + 30% đạm.
- Bón thúc lần 3: Bón vào đất hoặc tưới gốc khi cây đậu quả non: 25% đạm + 20% kali.

Sau khi trồng thường xuyên tưới nước giữ ẩm cho cây, trong giai đoạn cây con cứ cách 4-5 ngày tưới nước phân đạm urê pha loãng quanh gốc cây.

Sau mỗi lần thu trái, nên bón bổ sung thêm dinh dưỡng cho cây (có thể bằng phân bón qua rễ hoặc qua lá).

Kích thích tăng trưởng: Để cây ra trái, nó phải trải qua quá trình thụ phấn. Nếu thiếu ong, các loại côn trùng hỗ trợ sự thụ phấn hoặc cây bí ngồi có vẻ không thể tự thụ phấn, bạn phải can thiệp bằng phương pháp thủ công. Ngắt một bông hoa đực (thường có phần cuống dài, mảnh) cọ vào phần nhụy hoa cái (thường có phần cuống ngắn). Bạn có thể làm thao tác này trên vài bông hoa tùy thuộc vào thời gian bạn có (tốt nhất 8-10h sáng) và mức độ tăng trưởng mong muốn.

Tưới nước mỗi ngày cho cây vào sáng và chiều mát. Cây ra hoa phải tưới đủ nước ở gốc, không dùng vòi nước phun trực tiếp lên trên hoa (sẽ làm rụng hoa và trái non). 
Tỉa bớt cành nhánh, khi đã đậu trái tỉa bỏ bớt hoa đực để cây tập trung nuôi trái.

8. Thu hoạch

Khi hoa ở đầu trái héo khô và rụng đi thì tiến hành thu trái. Bí ngồi trồng chậu khoảng 60 ngày thì thu hoạch. Dùng dao hoặc kéo cắt đứt cuống.

Tuỳ loại giống; thu quả vừa đủ tuổi chất lượng, thu sớm quá sẽ giảm năng suất, thu già quá giảm chất lượng, bị già, ăn không ngon. Thu vào buổi sáng sớm. Loại bỏ quả không đủ chất lượng, có vết sâu bệnh. 

Hạn chế làm trầy xước, bong lớp phấn quả, làm giảm vẻ đẹp và chất lượng quả. 

Thu hái: Thông thường trái dài 25-30 cm, đường kính 4-5 cm. Trọng lượng 350-400gr. Mỗi cây cho thu hoạch trung bình 12-15 trái.

Món ăn

- Bí ngồi nướng bơ tỏi

- Bí ngồi xào thịt bò

- Bí ngồi chiên xù

- Canh bí ngồi nhồi thịt

Bệnh

- Pha thuốc theo hướng dẫn trên bao bì. 

- Sâu hại cây bí ngồi chủ yếu như ruồi đục lá, sâu đục quả, rầy, rệp, sâu xanh, sâu xám... 

- Bệnh hại: Thối rễ, lở cổ rễ, tuyến trùng, cháy lá, rỉ sắt, phấn trắng. 

- Chú ý: Phun các loại thuốc trừ sâu bệnh lần cuối vào lúc sau khi cây ra hoa đều và đậu trái non. Sau mỗi lần thu hoạch nên phun bổ sung các loại phân bón qua lá, giúp trái khỏe và đẹp, nếu có sâu bệnh nên phun các loại thuốc sinh học, cách ly ngắn ngày.

- Dùng tấm xốp kê lót quả cho đẹp, chống thối.

- Thường xuyên giữ ẩm nhưng phải thoát nước ngay sau khi mưa to.

Tác dụng y học

Bí ngồi hay còn được gọi là Cucurbita hay Vegetable Marrow là một loại thuộc giống bầu được sử dụng rộng rãi và canh tác trên toàn thế giới. Dưới đây là những công dụng của bí ngồi:

1. Tiêu hóa:

Cũng giống như các loài thuộc họ bầu khác (như mướp rắn và mướp đắng), bí ngồi có nhiều chất xơ. Do trong nó có nhiều chất xơ tạo điều kiện cho quá trình tiêu hóa và giúp giảm bớt sự di chuyển của thức ăn qua đường tiêu hóa. Điều này sẽ giúp giảm các triệu chứng của đầy hơi hoặc táo bón, giúp làm mềm phân cứng và khô.

2. Giảm cholesterol:

Một lượng lớn chất xơ trong bí ngồi cũng giúp giảm cholesterol xấu (LDL) ra khỏi máu. Điều này dẫn đến giảm nồng độ cholesterol và giúp thúc đẩy sức khỏe tim mạch. Việc loại bỏ cholesterol xấu trực tiếp làm giảm nguy cơ mắc bệnh tim như đột quỵ, xơ cứng động mạch và nhồi máu cơ tim.

3. Dinh dưỡng phong phú:

Bí ngồi rất giàu chất dinh dưỡng thiết yếu. Một trong những chất dinh dưỡng chính là vitamin C, một chất chống oxy hóa không chỉ giúp kiềm chế sự phát triển của các gốc tự do, mà còn giúp tạo ra collagen. Do đó, bí ngồi rất tốt và có lợi cho sức khỏe của chúng ta.

4. Chống gây ung thư:

Bí ngồi rất giàu axit ascorbic, đó là một chất chống oxy hóa hiệu quả giúp loại bỏ các gốc tự do gây ung thư ra khỏi cơ thể của bạn. Bí ngồi cũng là một nguồn giàu carotene - một chất chống oxy hóa hiệu quả. Sự hiện diện của chất chống oxy hóa hiệu quả làm bí ngồi làm nó  trở thành một loại siêu thực phẩm chống ung thư tốt.

5. Năng lượng phong phú:

Bí ngồi giàu các khoáng sắt. Sắt trực tiếp giúp giảm bệnh thiếu máu và thậm chí còn giúp chống mệt mỏi, suy nhược …. Hàm lượng sắt cao cũng giúp cải thiện lưu thông máu và làm tăng việc tạo ra các tế bào hồng cầu.

6. Giàu dinh dưỡng:

Bí ngồi rất giàu chất dinh dưỡng, trong đó có một số khoáng sản quan trọng thúc đẩy mật độ khoáng của xương. Do đó nó là một trong những biện pháp phòng ngừa tốt nhất bệnh loãng xương và thêm rau này vào chế độ ăn của bạn chắc chắn sẽ làm giảm nguy cơ mắc bệnh liên quan xương đến xương.

7. Giảm cân:

Bí ngồi có thể là một thực phẩm giảm cân tuyệt vời cho chế độ ăn uống của bạn. Ngoài việc cung cấp rất nhiều lợi ích sức khỏe nó còn có hàm lượng chất xơ cao giúp bạn cảm thấy no lâu hơn và ít có khuynh hướng ăn vặt giữa các bữa ăn hoặc thậm chí chè chén say sưa. Phần tốt nhất là bí ngồi là calo thấp và do đó nó một lựa chọn tuyệt vời để bao gồm trong chương trình giảm cân của bạn.

8. Chức năng thận:

Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng ăn bí ngồi có thể giúp ngăn ngừa sự hình thành sỏi thận. Bí ngồi giúp làm giảm các chất thúc đẩy hình thành sỏi thận và giúp ngăn chặn sự hình thành sỏi. Đây là một trong những lợi ích quan trọng nhất của bí ngồi, vì nó cải thiện chức năng thận.

9. Loại bỏ các gốc tự do:

Bí ngồi rất giàu chất chống oxy hóa chống lại các thiệt hại do gốc tự do gây ra. Những chất chống oxy hóa bảo đảm rằng chúng ta luôn khỏe mạnh và da cũng như tóc luôn mịn màng, chắc khỏe. Bí ngồi rất giàu vitamin E, cũng là một chất chống oxy hóa đặc biệt hiệu quả. Nó giúp trong việc hình thành các tế bào hồng cầu và khá quan trọng đối với cơ thể chúng ta.

10. Giàu protein:

Bí ngồi rất giàu khoáng chất như sắt. Nó cũng là một nguồn tuyệt vời của protein thực vật và canxi. Nó là ít calo và đặc biệt là hàm lượng protein cao.

Giá trị kinh tế

- Cây bí ngồi được người dân chú trọng vì giá trị kinh tế cao, chi phí thấp, dễ trồng, sản lượng cao và tiêu thụ dễ dàng.
 
- Cách trồng và chăm bón cây bí ngồi vô cùng đơn giản, có thể tận dụng được nguồn lao động nhan rỗi ở địa phương

- Là loài rau màu cho hiệu quả kinh tế rất cao, chỉ cần có 1 sào ruộng lúa khô, ẩm là cho thu nhập từ 7 đến 8 triệu đồng/ 1 mùa.

- Đầu ra cũng rất dễ, là loại quả giàu dinh dưỡng nên rất được thị trường ưa chuộng. 
 
- Ngoài thu hoạch quả thì hoa đực của cây bí còn là món ăn ưa chuộng hiện nay.

Bình luận