Cà tím tròn

Cà tím tròn thuộc chi cà (danh pháp hai phần: Solanum melongena) là một loài cây thuộc họ Cà với quả cùng tên gọi, nói chung được sử dụng làm một loại rau trong ẩm thực. Nó có quan hệ họ hàng gần gũi với cà chua, khoai tây, cà dừa, cà pháo và có nguồn gốc ở miền Nam Ấn Độ và Sri Lanka. 

Nó là cây một năm, cao tới 40 – 150 cm (16 - 57 inch), thông thường có gai, với các lá lớn có thùy thô, dài từ 10–20 cm và rộng 5–10 cm. Hoa màu trắng hay tía, với tràng hoa năm thùy và các nhị hoa màu vàng. Quả là loại quả mọng nhiều cùi thịt, đường kính nhỏ hơn 3 cm ở cây mọc hoang dại, nhưng lớn hơn rất nhiều ở các giống trồng. 

Quả chứa nhiều hạt nhỏ và mềm. Các giống hoang dại có thể lớn hơn, cao tới 225 cm (84 inch) và lá to (dài tới trên 30 cm và rộng trên 15 cm). Tên gọi cà tím không phản ánh đúng loại quả này, do có nhiều loại cà khác cũng có màu tím hay quả cà tím có màu đôi khi không phải tím. Tuy nhiên, tên gọi cà dái dê cũng không phản ánh đúng hình dạng của quả, do quả của nhiều giống cà tím (cà dái dê) không phải ôvan thuôn dài như dái dê mà lại tròn, có đường kính từ 5 cm đến 8 cm..

Phân bổ

Chi cà (Solanum) có tên tiếng Anh (nightshades , horsenettles) với khoảng 1,500-2,000 loài cây một năn và cây hàng năm phân bố rộng rải ở vùng nhiệt đới, cận nhiệt đới và ôn đới. Nguồn gốc xuất xứ củ chi cà chưa được xác định.

Đây là một chi lớn và được chia thành 4 Phân chi (Subgenus). Phân chi  Bassovia bao gồm nhiều giống cà có quả ăn được.

Cây Cà tím (S. melongena) có nguồn gốc từ Tiểu lục địa Ấn Độ, sau đó được giới thiệu sang các nước thuộc vùng Nam Á , Đông Nam Á và Đông Á từ thời tiền sử.

Ở Trung Quốc cây cà tím xuất hiện trong sách nông nghiệp cổ đại vào năm 544. Ở Địa Trung Hải đã mô tả loài cây này khoảng thế kỷ thứ 12 và ở Anh ghi nhận loài cây này khoảng giữa thế kỷ thứ 16 (năm 1597).

Theo FAO trong năm 2010, sản xuất cà tím được tập trung cao độ, với 90% sản lượng đến từ năm quốc gia. Trung Quốc là nhà sản xuất hàng đầu (58% sản lượng thế giới) và Ấn Độ là lần thứ hai (25%), tiếp theo là Ai Cập, Iran và Thổ Nhĩ Kỳ. Nhiều hơn 4.000.000 mẫu Anh (1.600.000 ha) được dành cho việc trồng cà tím trên thế giới.

Ở Việt Nam, cà tím dài được trồng ở khắp các vùng miền trong cả nước, trong đó một vài vùng có thương hiệu riêng của cà tím dài như: Lâm Đồng, Đà Lạt, Tây Nguyên, Lào Cai, Sơn La, Lạng Sơn, Sapa, Ninh Bình, Hà Nội..

Chăm sóc

1. Thời vụ: Có thể trồng được quanh năm.

2. Giống: 

Có thể sử dụng giống cà của Công ty Tân Đông Tây hoặc giống địa phương có vỏ nâu. Lượng giống cần trồng cho 1 ha là 50 - 60 gam (tùy độ nẩy mầm).

3. Liếp trồng: 

Liếp rộng 0,8 - 0,9 m, cao 30 - 40 cm, tim liếp này cách tim liếp kia 1,2 m. Trồng 01 hàng, cây cách cây 50 - 60 cm (nếu đất xấu, mùa  nắng), hoặc 70 - 80 cm (nếu đất tốt, mùa mưa). Vào mùa mưa nên làm mương sâu quanh ruộng, lên liếp cao để nước thoát dễ dàng sau mỗi cơn mưa.

4. Mật độ trồng: 9000 - 15.000 cây/ha

5. Phân bón:
Lượng phân bón: Tùy chân đất tốt hoặc xấu lượng phân có thể tăng hoặc giảm, dưới đây là lượng phân bón trung bình cho 1 ha là:
Phân chuồng: 20 - 30 tấn
Supe lân/lân vi sinh: 300 - 500kg.
NPK: 600 - 800 kg
Urê: 200 kg
Kali: 250 kg

  • Bón lót: Bón toàn bộ phân chuồng + toàn bộ lân + 200 kg NPK + 50 kg Kali (nếu có dùng màng phủ nông nghiệp). Hoặc toàn bộ phân chuồng và phân lân (nếu không có màng phủ nông nghiệp).
  • Bón thúc: Chia đều lượng phân còn lại 4 - 6 lần, nên bón vùi phân vào đất để phân không bị bốc hơi, rửa trôi. Giữa các lần bón thúc và trong thời gian thu hoạch có thể phun thêm phân bón lá. Có thể sử dụng phân bón lá như Micracle - Gro, Yogen,… theo nồng độ ghi trên nhãn.   

6. Chăm sóc:

  • Trồng dặm: Sau khi cấy 7 ngày, kiểm tra ruộng và dặm những cây chết vào buổi chiều mát, trồng xong tưới nước ngay để tránh cây bị héo.
  • Tưới nước: Cần cung cấp đủ nước cho cây suốt thời gian sinh trưởng nhưng tránh để ngập úng. Tưới rãnh hoặc tưới có hệ thống tưới nhỏ giọt  và có màng phủ nông nghiệp có thể 3 - 5 ngày tưới một lần, tùy mùa vụ.
  • Cắm chà: Do cà tím cho thời gian thu hoạch dài tùy theo sự chăm sóc và độ màu mỡ của chân đất, nên cắm chà để giúp cho cây đứng vững, trái không chạm đất và dễ chăm sóc, thu hoạch.
  • Tỉa nhánh: Tỉa bỏ những nhánh gốc, lá già, cành sâu bệnh để dễ chăm sóc, tạo sự thông thoáng cho ruộng ít sâu bệnh.

Món ăn

Thịt bò xào cà tím

Thịt ba chỉ nấu với cà tím

Cà tím nhồi đậu phụ

Cà tím xào rau củ

Cà tím nấu đậu 

Cà tím nướng sốt mỡ hành thịt bằm

Cà tím nhồi thịt rán

Bệnh

  • Sâu đất, tuyến trùng: Xử lý đất trước khi trồng bằng Sagosuper 3G, Diaphos 10H, Basudin 10H, Sincosin lên hốc gieo, hoặc sau khi cấy rãi quanh gốc.
  • Sâu xanh: Delfin, Sumicidin, Cypermethin, Atabron, Mimic, SecSaigon, Sherpa, Biocin,… phun khi sâu tuổi còn nhỏ, kết hợp diệt sâu và trứng bằng tay.
  • Nhóm chích hút: Bọ trĩ, rầy xanh, nhện: Actara, Sagosuper, Sherzol, Netoxin, Confidor, Supracide, Mospilan,… theo nồng độ khuyến cáo
  • Sâu vẽ bùa: Ofunack, Triggard, SK99, Dragon, Pyrinex vào lúc sáng sớm.
  • Bệnh chết cây: Coc 85, Topsin, Polygam, Vanicide, Hexin, Luster tưới gốc khi ruộng vừa chớm bệnh, kết hợp nhổ bỏ cây bệnh đem đốt.
  • Bệnh phấn trắng trên trái: Polygam, Kumulus, Dithane - M45, Derosal, Topsin, Sulox, Thio-M, Dipomate phun sớm khi cây vừa mới nhiễm bệnh, có thể phun phòng khi thời tiết thuận lợi cho bệnh phát triển như mưa dầm, sương mù, mưa nắng xen kẽ, kết hợp với tỉa bỏ trái bệnh. Đồng thời tỉa bớt nhánh, lá già, thoát nước, cắm chà, giăng dây để giảm ẩm độ trong ruộng.

Chú ý, sử dụng thuốc theo nguyên tắc “4 đúng” và có thời gian cách ly an toàn.

Tác dụng y học

1-Trị viêm gan, táo bón
Cà tím cắt dọc, tỏi và gừng giã nhuyễn, 3 thứ trộn với nước tương, dầu, muối, đường, đem chưng cách thủy để ăn hoặc cà tím trộn gạo đem nấu cơm dùng trong 5- 7 ngày đối với chứng viêm gan. Hấp cà tím (nửa kg) chấm với gừng tươi (4 lát), tỏi (tép) ăn lạt để trị táo bón. (theo Lương y Hoài Vũ).

2-Giảm mỡ

Dùng cà tím nấu canh gà.

Cách làm: Gà tơ 1 con, cà tím 200g, vị thuốc sơn tra 15g, gừng 5g, hành 10g, dầu ăn, gia vị. Gà làm sạch, bỏ nội tạng, cà tím rửa sạch, cắt miếng, gừng cắt lát; hành cắt khúc. Bắc chảo lên bếp, cho dầu vào đến khi nóng thì cho gừng, hành vào phi thơm, cho gà vào xào sơ qua. Tiếp đó, đổ nước vào, cho cà, sơn tra, gia vị vào, nấu với lửa lớn đến sôi, rồi hạ lửa nhỏ nấu thêm đến chín nguyên liệu. Mỗi ngày dùng một lần, có tác dụng tiêu thực, giảm mỡ. (theo Lương y Hoài Vũ).

3-Hạ huyết áp

Dùng 3 quả cà tím, thịt heo nạc xay 200g, nước sốt cà chua 15 ml, dầu ăn, gia vị. Cà tím bổ làm đôi theo chiều dọc, bỏ ruột, ngâm nước muối, vớt ra vắt nhẹ cho ráo nước. Sau đó nhồi nhân thịt heo (đã trộn gia vị), đem rán vàng, phi hành, rồi cùng sốt cà chua để om quả cà tím. Hoặc dùng cà tím 200g, hành 10g, gừng 5g, tỏi 10g, dầu mè, nước tương. Cà rửa sạch, cắt miếng, hành cắt khúc, gừng cắt lát, tỏi bỏ vỏ.

Bắc chảo nóng cho dầu vào, khi dầu nóng bỏ gừng, hành phi thơm, rồi cho cà vào trộn đều, cho nước vào, nêm gia vị xào đến chín. Mỗi ngày ăn một lần. Có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, lợi tiểu, hạ áp huyết. (theo Lương y Hoài Vũ).

4-Phòng ngừa ung thư

Cà tím 2 quả, cắt khúc, thịt ba chỉ 150g cắt miếng, rau tía tô, rau mùi tàu, lá lốt thái nhỏ, hành cắt khúc, tỏi thái nhỏ, cùng gia vị. Sau khi nấu cà cùng thịt chín mềm thì cho các nguyên liệu trên vào, nêm nếm gia vị, đảo đều, lấy ra ăn nóng. (theo Lương y Hoài Vũ).

5-Thông tiểu, tăng thải urê và acid uric

Ăn nhiều thịt (nhất là thịt đỏ, lòng, hải sản…) sẽ làm tăng urê- huyết. Chất purine có trong các loại thực phẩm này sẽ tích tụ gây bệnh Gout (thống phong) với triệu chứng sưng khớp. Ăn thường xuyên cà tím sẽ tăng bài tiết nước tiểu, thải bớt urê ra khỏi cơ thể. Các cơn sưng nóng khớp sẽ thưa dần. (theo Lương y Hoài Vũ).

6-Chữa viêm gan vàng da

Cà tím 300g, gạo 50g. Cà tím cắt nhỏ nấu với gạo thành cháo, ăn liên tục trong vài ngày. (theo thuocnam.vn).

7-Chữa viêm phế quản cấp, táo bón

Cà tím 500g, gừng tươi 4 lát, tỏi 3 củ. Cà thái dọc, tỏi và gừng nghiền nhuyễn. Tất cả trộn với nước tương, dầu, muối, đường, chưng cách thủy để ăn. (theo thuocnam.vn).

8-Chữa bệnh cao huyết áp: Lấy vỏ cà tím hong khô và nghiền nhỏ. Mỗi ngày nên uống một thìa cà phê trước khi ăn. (theo thuocnam.vn).

9-Chữa đi tiêu, tiểu ra máu

Sắc cà tím cả cuống để uống. (theo thuocnam.vn).

10-Muốn răng và lợi vững chắc nên thực hiện liệu pháp sau

1 thìa vỏ cà tím sấy khô, nghiền nhỏ, đổ thêm nước và đun sôi lấy nước cốt. Sau đó, pha thêm một thìa nhỏ muối và súc miệng. (theo thuocnam.vn).

11-Cà tím lại chứa nhiều kali nên đã giúp hạ huyết áp cao

Theo Liz Applegate, Cà tím có tác dụng tốt cho tim hoạt động. Các nhà khoa học đã xác minh chất nasunin trong Cà tím có khả năng hạ thấp lượng cholesterol trong máu. Cà tím lại chứa nhiều kali nên đã giúp hạ huyết áp cao. (theo thuocnam.vn).

12-Phòng chống ban tía ở người già

Ở tuổi 60 -70, người già thường xuyên bị tình trạng ứ huyết nổi ban tía hay từng chấm trên mặt, tay, có khi phải nhìn kỹ mới thấy. Để khắc phục bệnh lý này nên ăn Cà tím. Cà tím lại mềm nên người già dễ ăn, dễ tiêu. (theo thuocnam.vn).

Giá trị kinh tế

Ưu điểm của cây cà tím tròn là kỹ thuật trồng và phương pháp chăm sóc đơn giản hơn so với các cây hoa màu ngắn ngày khác. Thời gian trồng ngắn ngày nên thuận lợi cho bà con nông dân trong việc chăm sóc, và chi phí đầu tư thấp. Mỗi vụ cà nếu được trồng và chăm sóc tốt năng suất sẽ đạt từ 80-100 tấn/ha. Giá cà bình ổn hiện tại dao động khoảng 9.000 nghìn đồng/kg, thị trường tiêu thụ lớn, chủ yếu TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hà Nội, và còn được xuất khẩu sang Nhật Bản... nên không lo “bí” đầu ra.

Cà tím tròn là cây trồng hiệu quả góp phần cải thiện kinh tế, nâng cao thu nhập của người dân. Mặt khác, việc tái canh cây cà tím trên vùng đất bạc màu là một lựa chọn an toàn cho việc phát triển kinh tế của người trồng màu. Đây còn là một biện pháp tái canh cây màu mang tính bền vững trên những vùng đất kém dinh dưỡng mà vẫn cho năng suất cao.

Cây cà tím tròn vừa là nguồn thực phẩm giàu chất dinh dưỡng, vừa là nguyên liệu cho ngành công nghiệp thực phẩm, nâng cao hiệu quả kinh tế, giúp bà con nông dân thoát nghèo nhờ cây cà tím tròn.

Bình luận